VII SA/Wa 1173/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Gierak-Podsiadły po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi [...] z siedzibą w W. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę postanawia: odmówić przyznania [...] z siedzibą w W. prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął na formularzu PPPr wniosek [...] z siedzibą w W. (zwanego dalej: Stowarzyszeniem) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wnioskodawca w formularzu PPF wskazał, że Stowarzyszenie nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej przynoszącej dochody. Podano, że działalność Stowarzyszenia jest w pełni działalnością społeczną prowadzoną przez mieszkańców kilku wsi. W treści formularza wynika, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, środków trwałych, nie osiągnęło w ostatnim roku obrotowym zysku lub strat, nie posiada też rachunku bankowego. Do formularza Stowarzyszenie dołączyło odpisy: wpisu z Wykazu stowarzyszeń zwykłych z siedzibą na terenie powiatu [...], regulaminu Stowarzyszenia oraz protokołu nr [...] z dnia [...] lutego 2012 r. z zebrania Stowarzyszenia. Zarządzeniem z dnia 7 lipca 2014 r., wydanym na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano Stowarzyszenie do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podanie: – ilu członków liczy Stowarzyszenie, – w jakiej wysokości ustalane są składki członkowskie na działalność stowarzyszenia i jak często są pobierane, – jakie miesięczne koszty związane z działalnością ponosi Stowarzyszenie i co się składa na te koszty. W dniu 21 lipca 2014 r. (data stempla biura podawczego) do Sądu wpłynęły dodatkowe wyjaśnienia. Z pisma z dnia 15 lipca 2014 r. wynika, że na spotkaniu mieszkańców wsi: K., W., S., U., L. i S. w dniu 26 czerwca 2007 r. powołano Stowarzyszenie, które reprezentuje mieszkańców ww. wsi w liczbie ok. 850. Zarząd Stowarzyszenia liczy 7 osób (wymienione w nadesłanym wcześniej do Sądu protokole nr [...]). Wyjaśniono, że zgodnie z załączonym wcześniej regulaminem nie są ustalone żadne składki na działalność Stowarzyszenia. Działalność jest czysto społeczna, Stowarzyszenie nie ma żadnych kosztów ani ich nie ponosi. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 lipca 2014 r. odmówiono Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Na to orzeczenie został skutecznie (w zakreślonym terminie) złożony sprzeciw. W sprzeciwie Stowarzyszenie powtórzyło, że reprezentuje 850 mieszkańców okolicznych wsi, którzy walczą – chronią: środowisko, życie ludzkie i otaczającą przyrodę przed zanieczyszczeniem ze strony Zakładu Utylizacji Odpadów Komunalnych w K.. Podniosło, że mieszkańcy wsi stanowią bardzo biedną część społeczeństwa i odmowa przyznania przez Sąd pomocy Stowarzyszeniu jest bardzo krzywdząca. Stowarzyszenie dodało, że w Unii Europejskiej każda inicjatywa ochrony środowiska korzysta z ochrony i pomocy. W ocenie Stowarzyszenia niezrozumiałe jest nakazywanie mu zbierania składek teraz, po siedmioletniej działalności, gdyż wymagałoby to zmiany statutu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, iż wobec skutecznego wniesienia przez wnioskodawcę sprzeciwu – na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., postanowienie referendarza sądowego traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownie rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewidują możliwość przyznania stronom postępowania prawa pomocy, przy czym prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym (art. 245 § 2) lub częściowym (art. 245 § 3). Przesłanki regulujące przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, zawarte są w art. 246 § 2 p.p.s.a, zgodnie z którym prawo pomocy w zakresie całkowitym Sąd przyznaje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (pkt 2). Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. postanowienia NSA: z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09, z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09, orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Nadto podnieść należy, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na Państwo przez uzyskanie prawa pomocy rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienia NSA: z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 114/12, z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt I OZ 951/12, CBOSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Przechodząc do oceny zasadności złożonego w niniejszej sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy zwrócić uwagę, że wnioskujące Stowarzyszenie jest tzw. stowarzyszeniem zwykłym. Ta forma zrzeszenia – w porównaniu do stowarzyszenia podlegającego wpisowi do KRS – daje ograniczone możliwości realizacji celów określonych w regulaminie. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 Nr 79, poz. 855 ze zm.) stowarzyszenie zwykłe jest uproszczoną formą stowarzyszenia, nie posiadającą osobowości prawnej (art. 40 ust. 1). Stosownie do art. 42 ww. ustawy stowarzyszenie zwykłe nie może: powoływać terenowych jednostek organizacyjnych, łączyć się w związki stowarzyszeń, zrzeszać osób prawnych, prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Zgodnie z zapisami przedłożonego regulaminu Stowarzyszenie zajmuje się sprawami bieżącego funkcjonowania i planów Zakładu Utylizacji Odpadów Komunalnych sp. z o.o. w K. (§ 2 ust. 1). Powołanie Stowarzyszenia nastąpiło na czas nieoznaczony (§ 2 ust. 3), terenem jego działania jest obszar gminy S. związany bezpośrednio z działalnością ww. zakładu (§ 3). Jako cel Stowarzyszenia określono podejmowanie działań mających na celu zmniejszenie uciążliwości dla środowiska wywoływanych przez funkcjonowanie Zakładu Utylizacji Odpadów Komunalnych sp. z o.o. w K. (§ 8). Zgodnie z § 9 regulaminu sposobami realizacji celu są: a) inicjowanie wszelkich działań prowadzących do zmniejszenia uciążliwości i zagrożeń dla środowiska pochodzących z ww. zakładu, b) gromadzenie dokumentacji i informacji dotyczących zagrożenia dla środowiska, c) współpraca z organizacjami i instytucjami w egzekwowaniu obowiązujących przepisów z zakresu ochrony środowiska i działalności gospodarczej ww. zakładu. Stosownie zaś do § 7 regulaminu działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jego członków. Stowarzyszenie nie prowadzi gospodarki finansowej (§ 13). Jak wynika zatem z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów oraz wyjaśnień Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym, nie posiada żadnego majątku ani dochodów, nie pobiera również składek członkowskich od swoich członków. W ocenie Sądu, wnioskujące Stowarzyszenie, chcąc realizować swą działalność w sposób określony w regulaminie, decydując się na realizację swych celów także przed sądem – jak w niniejszej sprawie, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych i zapewnić sobie odpowiednie środki pozwalające przynajmniej na pokrycie tych kosztów. Oczywistym jest bowiem, że postępowanie przed sądem wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych, co wymaga posiadania środków finansowych. Oparcie działalności Stowarzyszenia wyłącznie o pracą społeczną jego członków w istocie uniemożliwia pozyskanie potrzebnych środków finansowych na ten cel i tym samym realizację celów Stowarzyszenia w postępowaniach sądowych. Nie jest rolą Sądu wyręczanie Stowarzyszenia w określaniu konkretnych możliwości uzyskania środków finansowych na realizację jego celów. Przepisy ustawy o stowarzyszeniach w istotny sposób ograniczają możliwości pozyskiwania przez stowarzyszenie zwykłe środków finansowych na prowadzenie działalności –stowarzyszenie zwykłe nie może m.in. prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Nie oznacza to jednak, iż ta forma zrzeszenia została pozbawiona możliwości pozyskiwania środków finansowych na realizację swoich celów. Przepis art. 42 ust. 2 ustawy wprost przewiduje, że stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Jest to łatwo dostępny, i zarazem jedyny możliwy w przypadku stowarzyszenia zwykłego, sposób pozyskania majątku przez takie stowarzyszenie. Z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że Stowarzyszenie świadomie zaniechało jakiegokolwiek pozyskiwania środków na realizację celów określonych w regulaminie, poprzez np. pobieranie składek członkowskich – ewentualnie z jednoczesnym zwiększeniem liczby członków stowarzyszenia, by w możliwe najmniejszy sposób obciążać tą opłatą jednego członka stowarzyszenia. Nie mogło ujść uwadze Sądu, że już przy zawiązywaniu Stowarzyszenia w regulaminie podjęto decyzję o niepobieraniu składek członkowskich. Stanowisko to nadal pozostaje aktualne, czego wyrazem jest prezentowany w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego brak woli zmiany takiego stanu rzeczy. Stanowisko to pozostaje w ocenie Sądu zupełnie niezrozumiałe. Konieczność zmiany regulaminu w celu umożliwienia pobierania składek członkowskich nie jest bowiem obiektywną, niemożliwą do pokonania przeszkodą, tym bardziej, że przeprowadzenie zebrania członków stowarzyszenia i podjęcie stosownej uchwały nie wiąże się z poniesieniem dodatkowych kosztów przez Stowarzyszenie. Skoro zatem Stowarzyszenie dobrowolnie pozbawiło się możliwości pozyskania środków, z których mogłoby pokryć koszty postępowania, wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest usprawiedliwiony. Sam fakt, że stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie oznacza równocześnie, że podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej. Brak zapewnienia w statucie (regulaminie) źródła dochodów, chociażby w oparciu o obowiązkowe składki członkowskie, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy, z czego władze stowarzyszenia powinny sobie zdawać sprawę (zob. postanowienia NSA: z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, CBOSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że wnioskodawca nie wykazał obiektywnych okoliczności wskazujących, że zdobycie środków pieniężnych na opłacenie jakichkolwiek kosztów postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Założeniem instytucji prawa pomocy jest bowiem przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które, z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które nie wykazują aktywności w pozyskiwaniu tych środków. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a orzeczono jak w sentencji postanowienia.