VII SA/Wa 1221/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Izabela Ostrowska po rozpoznaniu w dniu 19 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia "[...]" z siedzibą w O. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 17 sierpnia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "[...]" z siedzibą w O. na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] marca 2017 r. znak [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Stowarzyszenie "[...]" z siedzibą w O. ("wnioskodawca"), pismem z dnia [...] czerwca 2018 r., wniosło o przyznanie prawa pomocy. W złożonym następnie formularzu PPPr wnioskodawca wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. ustanowienie radcy prawnego, wskazując, że poniósł straty związane z inną sprawą sądową, w związku z czym nie posiada żadnych środków finansowych. Zarządzeniem z dnia 4 lipca 2018 r. wnioskodawca został wezwany do złożenia dodatkowych wyjaśnień. W odpowiedzi, wnioskodawca, pismem z dnia [...] lipca 2018 r. wskazał, że w skład stowarzyszenia wchodzi obecnie 3 członków. Siedziba stowarzyszenia mieści się w mieszkaniu przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie, nie ponosi więc ono kosztów takich, jak np. czynsz. Wnioskodawca podkreślił, że ponosi koszty przygotowania i wysyłki korespondencji, a ostatnio także większe koszty zastępstwa prawnego. Wnioskodawca wskazał, że do 2017 r. koszty działalności stowarzyszenia pokrywane były ze środków własnych przedstawiciela je reprezentującego. Z kolei w dniu [...] stycznia 2018 r. stowarzyszenie podjęło uchwałę o pobieraniu składek członkowskich w wysokości [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca oświadczył też, że na dzień podpisania ww. pisma posiadało w kasie środki równe [...] zł. Postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, stwierdzając, że nie wykazał on, że nie ma możliwości zdobycia środków potrzebnych do prowadzenia postępowania sądowego w sprawie, w tym ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Pismem z dnia [...] września 2018 r. wnioskodawca, w ustawowym terminie, wniósł sprzeciw od tego postanowienia, podkreślając sytuację finansową stowarzyszenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej: P.p.s.a.), w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r. na podstawie art. 2 w związku z art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6–8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1 przywołanego przepisu, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W związku z tym, ciężar wykazania tej przesłanki spoczywa na podmiocie składającym wniosek. Rozpoznając niniejszą sprawę, należy stwierdzić, że analizując złożony wniosek referendarz sądowy słusznie uznał, że wnioskodawca nie wykazał, w sposób niebudzący wątpliwości, że znajduje się w trudniej sytuacji materialnej, która uzasadniałby przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, a zwłaszcza – nie wykazał, jakie inne działania, poza uchwałą o składkach członkowskich, podejmuje, w celu zgromadzenia środków na realizację zadań, wynikających z jego regulaminu. Opierając się na informacjach, zawartych w formularzu oraz w piśmie z dnia 25 lipca 2018 r. referendarz uznał, że sam fakt, że wnioskodawca nie działa w celach zarobkowych nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków na ponoszenie kosztów sądowych. Słusznie więc referendarz przywołał stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym stowarzyszenie, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Stowarzyszenie zakładane jest w określonym celu, a więc jego forma prawna, zakres działalności, a przede wszystkim podstawy finansowania powinny zostać tak określone, by cel ten mógł być realizowany. Błędne jest więc założenie, że skoro finansowanie stowarzyszenia ogranicza się do dobrowolnych składek członkowskich, zwłaszcza gdy są one nieegzekwowane, to powinno to uzasadniać przyznanie stowarzyszeniu prawa pomocy. W takiej sytuacji stowarzyszenie powinno było rozważyć taką formę działania, którą gwarantuje uzyskanie dodatkowych środków finansowych niż tylko ze składek, a więc np. formę stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 ustawy z 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OZ 252/12, LEX nr 1 138 287). Wobec tego, jeśli wnioskodawca sam uniemożliwił sobie pozyskiwanie środków finansowych na ewentualne prowadzenie postępowań sądowych (zwłaszcza poprzez brak uiszczanych składek członkowskich), to nie były to przyczyny od niego niezależne, warunkujące przyznanie prawa pomocy. Należy podkreślić, że istota działania stowarzyszenia wyklucza przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Fakt, że państwo gwarantuje prawo do zrzeszania się obywateli, nie jest jednoznaczny z tym, że powinno ono zagwarantować funkcjonowanie organizacji społecznych poprzez ich obligatoryjne dofinansowanie. Zadaniem państwa jest jedynie umożliwienie udzielania im pomocy w postaci m.in. instytucji zwolnienia od kosztów sądowych (np. jak w art. 246 § 2 P.p.s.a.). Stowarzyszenia nie mogą jednak być w uprzywilejowanej sytuacji względem innych podmiotów, w tym osób fizycznych, prowadzących spory sądowe. Stowarzyszenie zrzeszające nawet niewielką liczbę członków i posiadające niskie dochody musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone, i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Jeśli chce ono aktywnie realizować cele, dla których zostało utworzone, to powinno liczyć się z kosztami, jakie realizacja ta za sobą pociąga. W szczególności, gdy stowarzyszenie decyduje się skorzystać z drogi postępowania sądowoadministracyjnego, powinno zagospodarować i przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Podniesione w sprzeciwie argumenty również nie przemawiały za jego uwzględnieniem. Fakt uczestniczenia przez wnioskodawcę w wielu postępowaniach sądowych oraz pokrywanie wszystkich kosztów funkcjonowania stowarzyszenia tylko przez jego przedstawiciela nie mogą uzasadniać przyznania mu prawa pomocy bez wykazania, że z przyczyn niezależnych od siebie wnioskodawca nie może pozyskać środków związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15, LEX nr 1 640 412, w postępowaniu sądowym zasadą jest odpłatność za zainicjowaną przez siebie sprawę sądową, zaś wyjątkiem od niej możliwość ubiegania się o zwolnienie w tym przedmiocie. Rolą sądu jest, natomiast, ocena, komu ma zostać udzielona, pochodząca z budżetu państwa, pomoc. Skoro wnioskodawca nie wykazał, że w jego przypadku zachodzi wyjątek, uregulowany w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., tj. nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, Sąd musiał utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Ponadto, należy wskazać, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawa pomocy, chronić czy też wzbogacać, majątku podmiotów prywatnych. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 470/14, LEX nr 1 240 493). W tym stanie rzeczy Sąd – na mocy art. 260 P.p.s.a. – orzekł jak w sentencji postanowienia.