VII SA/Wa 1446/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Joanna Gierak-Podsiadły (spr.), Sędziowie: sędzia WSA Izabela Ostrowska, sędzia WSA Iwona Ścieszka, , Protokolant: ref. Tomasz Bilewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18 kwietnia 2025 r. znak: DOZ-OAiK.650.634.2024.ML.7 w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego na rzecz D. P. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi wniesionej przez D. P. ("skarżący"), jest decyzja Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ("Minister", "organ") znak: DOZ-OAiK.650.634.2024.ML.7 z 18 kwietnia 2025 r. o odmowie skreślenia z rejestru zabytków działki nr ewid. [...] obr. [...], położonej w R., oś. S., stanowiącej część zespołu dworskiego w S., wpisanego do tego rejestru decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] sierpnia 1968 r. znak: [...] pod numerem [...]. W uzasadnieniu tej decyzji organ podał, że: Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...] decyzją z [...] sierpnia 1968 r., wpisał do rejestru zabytków pod numerem [...], zespół dworski w S., pow. R., w skład którego wchodzą: dwór, rządcówka, spichlerz, obora, domek w parku i park. W sentencji decyzji organ konserwatorski wskazał: "Dwór wzniesiony na pocz. XIX w. Empirowy. Murowany z cegły. Parterowy. Układ wnętrza dwutraktowy z hallem i salonem na osi. Wewnątrz dekoracja sztukatorska faset, trzy pary drzwi klasycystycznych i kominek pseudobarokowy. Na osi fasady ganek ozdobiony gzymsem tryglifowym z rozetami, zwieńczony przyczółkiem. Od zach. dobudówka z 2 poł. XIX w. Murowana, dwukondygnacjowa. Eklektyczna. Zabudowania mieszkalno-gospodarcze z wyjątkiem spichlerza z 2 poł. XIX w., murowane, z neogotyckim detalem architektonicznym. Spichlerz klasycystyczny. Park krajobrazowy z pocz. XIX w. złożony z swobodnych grup drzew, alei i sadzawki". W decyzji określono granice ochrony konserwatorskiej wskazując: "dwór - p.b. 44, rządcówkę - p.b. 47, domek w parku - p.b. 45, spichlerz - p.b. 49, obora - p.b. 52 oraz park - p.gr. 343, 344, 345, 346, 348, 349, 350, 351, 352, 355, 356, 358, 361, 362/1 i 1556 (droga) wraz ze stawem p.gr. 357. Ks. W. 2813 (D.L.Tab.33) gmina katastralna S.". Wojewódzki Konserwator Zabytków w R. w uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia stwierdził: "Dwór wraz z zabudowaniami mieszkalno-gospodarczymi w S. stanowi charakterystyczny zespół z połowy XIX w., wkomponowany w park o dużych walorach krajobrazowych". Ochrona konserwatorska wynikająca z treści ww. decyzji wpisowej z 1968 r. nadal obejmuje w całości obszar zespołu dworskiego w S., za wyjątkiem jednego budynku tj. obory z zabudowy mieszkalno-gospodarczej. Przedmiotowa obora uległa przebudowie i rozbudowie, która spowodowała zniszczenie jej oryginalnej substancji budowlanej, a tym samym pozbawiła ją waloru autentyczności jako elementu historycznej zabudowy zespołu dworskiego w S. (ob. R.). Po rozpatrzeniu wniosku D. P. - właściciela nieruchomości położonej na działce ewid. nr [...] obr. [...] S., Minister decyzją z 28 października 2019 r., znak: DOZ-OAiK.650.589.2019.UB, skreślił z rejestru zabytków przedmiotową oborę z zespołu dworskiego w S. (ob. R.), w związku z utratą jej indywidualnych wartości zabytkowych. Pismem z 10 lutego 2022 r. skarżący, nawiązując do ww. decyzji Ministra z 28 października 2019 r., wniósł o skreślenie z rejestru zabytków również obszaru działki ewid. nr [...] obr. [...] położonej w R. os. S. Wnioskodawca wskazał, iż był przekonany, że skreślenie obejmuje budynek obory oraz teren działki, na której ww. obiekt jest posadowiony. Po przeprowadzonym postępowaniu dowodowym Minister decyzją z 7 kwietnia 2023 r. odmówił skreślenia z rejestru zabytków działki ewid. nr [...] obr. [...], położonej w R. os. S., stanowiącej część zespołu dworskiego w S. (ob. R.). Następnie Minister decyzją z 8 października 2023 r., znak: DOZ-OAiK.650.409.2023.ML, utrzymał w mocy swoje rozstrzygnięcie o odmowie skreślenia z rejestru zabytków przedmiotowej nieruchomości gruntowej, podkreślając jej integralność z całością zabytku obszarowego, tj. zespołu dworskiego w S. (ob. R.). Na decyzję Ministra z 8 października 2023 r., skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Po jej rozpatrzeniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23, uchylił decyzję z 8 października 2023 r. znak: DOZ-OAiK.650.409.2023.ML oraz poprzedzającą ją decyzję z 7 kwietnia 2023 r. znak: DOZ-OAiK.650.127.2022.UB. W uzasadnieniu wyroku Sąd przywołał okoliczności faktyczne sprawy dotyczące zmian w zagospodarowaniu przedmiotowej nieruchomości oraz przytoczył wnioski płynące z opinii znajdujących się w aktach sprawy, w tym 2 opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID 2019; NID 2022) oraz 3 opinii prywatnych (Nadolny 2022; Fiuk 2023; Rosolski 2023). Sąd podkreślił, że Minister oparł swoje rozstrzygnięcie jedynie na opinii NID z 25 listopada 2022 r., jednakże wobec sprzeczności tej opinii z opinią NID z 5 lipca 2019 r. w zakresie zachowania układu przestrzennego dawnego folwarku oraz wobec treści 5 opinii przedłożonych przez wnioskodawcę - także sprzecznych z opinią NID z 25 listopada 2022 r. - przedwczesna była decyzja organu, gdyż nie zostały wyjaśnione istotne kwestie dla sprawy. W związku z treścią wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23, Minister jest zobowiązany do ponownego rozpatrzenia wniosku skarżącego o skreślenie z rejestru zabytków działki ewid. nr [...] obr. [...] S., położonej w granicach zespołu dworskiego w S. (ob. R.), wpisanego do tego rejestru pod numerem [...]. Wypełniając wskazania Sądu w zakresie konieczności ponownej oceny całego zgromadzonego materiału dowodowego oraz ewentualnego przeprowadzenia postępowania uzupełniającego w celu rozstrzygnięcia ww. wniosku, Minister pismem z 19 września 2024 r. poinformował pełnomocnika wnioskodawcy o zleceniu biegłemu rzeczoznawcy wykonania opinii eksperckiej. Następnie Minister postanowieniem z 10 października 2024 r. powołał na biegłego w przedmiotowej sprawie prof. dr inż. arch., arch. krajobrazu D. K.-K., rzeczoznawcę Ministra w dziedzinie: 1. urbanistyka, 2. krajobraz kulturowy; specjalizacji: 1. rewaloryzacja historycznych układów urbanistycznych, 2. ochrona krajobrazu kulturowego. Opinia ekspercka prof. dr inż. arch., arch. krajobrazu D. K.-K., rzeczoznawcy Ministra, została opracowana z datą 2 grudnia 2024 r. i zawiera pełną analizę okoliczności faktycznych w świetle doktryny konserwatorskiej dotyczącej ochrony zabytków obszarowych, identyfikowanych jako zespół dworski (K.-K. 2024). Wnioski zawarte w ww. opinii podkreślają brak przesłanek do skreślenia z rejestru zabytków działki ewid. nr [...] stanowiącej integralną część zespołu dworskiego w S. (ob. R.), który nie utracił wartości zabytkowych jako całość kompozycyjna. Pismem z 14 lutego 2025 r. pełnomocnik skarżącego wniósł uwagi do opinii rzeczoznawcy z 2 grudnia 2024 r. stwierdzając, że przedmiotem ochrony w omawianej sprawie jest historyczny zespół budowlany, zatem nie można do niego stosować zasad ochrony dotyczących układu urbanistycznego i krajobrazu kulturowego. Są to bowiem trzy odrębne formy ochrony zabytków, które posiadają odmienne cechy kwalifikujące je jako zabytek podlegający ochronie. Do przedmiotowego pisma zostały załączone kolejne opracowania: "Uzupełnienie opinii z 2 czerwca 2023 r. dotyczącej zasadności skreślenia z rejestru zabytków działki nr [...] obręb [...], zlokalizowanej w R., osiedle S., przy ul. [...]", autorstwa prof. dr. hab. inż. arch. S. R. z 10 lutego 2025 r. (dalej: R. 2025); "Opinia na temat wpływu skreślenia z rejestru zabytków działki ew. [...] położonej przy ul. [...] w R. na wartościowanie zespołu dworskiego w S. w kontekście jego roli w krajobrazie kulturowym dawnej miejscowości S. oraz w aktualnym układzie urbanistycznym R." wykonana przez prof. dr hab. arch. S. G. z 12 lutego 2025 r. (dalej: G. 2025). I dalej Minister, dokonując analizy i oceny całokształtu materiału dowodowego wskazał, że w sprawie znajdują się 3 opinie biegłych, w tym 2 opinie wykonane przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID 2019, NID 2022) oraz opinia opracowana przez prof. dr inż. arch., arch. krajobrazu D. K.-K., rzeczoznawcę Ministra (K.-K. 2024). Dowody te przeprowadzone w toku czynności administracyjnych mają więc charakter oficjalny (urzędowy). Pierwsza z opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID 2019) w istocie została opracowana na potrzeby innego postępowania administracyjnego prowadzonego wyłącznie w sprawie skreślenia z rejestru zabytków budynku obory z zespołu dworskiego w S. (ob. R.), usytuowanej w granicach działki ewid. nr [...] obr. [...] S., zakończonego decyzją Ministra "z 28 października 2029 r., znak: DOZ-OAiK.650.589.2029.UB". Z treści protokołu oględzin z 19 czerwca 2019 r. stanowiących podstawę opracowania opinii NID z 2019 r. wynika, iż biegły dokonał ustaleń stanu faktycznego tylko w odniesieniu do budynku obory, która w wyniku realizacji inwestycji budowlanej (przebudowa, rozbudowa) utraciła indywidualne wartości zabytkowe, jako dzieło architektury i budownictwa. Potwierdza to treść samej opinii, jej wnioski końcowe oraz zamieszczony w niej materiał ilustracyjny. Jednak biegły jednocześnie stwierdził, że w wyniku m. in. przebudowy i rozbudowy obory nie zachował się układ przestrzenny dawnego folwarku. W tym zakresie opinia NID z 2019 r. nie uwzględnia faktu, iż ustalenie czy zachowany jest układ przestrzenny zabytku winno dotyczyć jego całości, tj. wpisanego do rejestru zabytków zespołu dworskiego w S., a przede wszystkim powinno być poprzedzone czynnościami wyjaśniającymi (oględzinami całego obszaru zespołu). Analiza i ocena zmian w sposobie zagospodarowania części gospodarczej (folwarku) zespołu dworskiego w S. (ob. R.), a w szczególności terenu działki ewid. nr [...] obr. [...], została przeprowadzona w opinii NID z 2022 r. (NID 2022). Biegły stwierdził m.in., że oceniana nieruchomość stanowi fragment historycznego folwarku, wchodzącego w skład zespołu dworskiego w S., zatem jej wartości nie można oceniać w oderwaniu od całości ww. zespołu. Działka ewid. nr [...] obr. [...], pomimo wprowadzonych w jej obrębie zmian (wtórne scalenie nieruchomości, przebudowa i rozbudowa budynku obory, nowe skrzydła obiektu hotelowego, zasypanie stawu gospodarczego i organizacja na tym miejscu parkingu) nadal stanowi integralną część układu przestrzennego zespołu dworskiego w S. (ob. R.) i ma istotną rolę w jego kompozycji, jako część dawnego folwarku. Przedmiotowa działka jako fragment ww. założenia, posiada wartości historyczne, artystyczne i naukowe. Ponadto wraz z zespołem dworskim stanowi dokument dziejów miejscowości oraz element krajobrazu kulturowego, czytelnie wyróżniając się w strukturze miasta, a tym samym podkreślając odmienność dzielnicy S. Oznacza to, że działka ewid. nr [...] obr. [...], pomimo przekształceń funkcjonalno-przestrzennych, które dokonały się od czasu wpisu do rejestru, nie uległa zniszczeniu, które spowodowałoby utratę jej wartości zabytkowych. Okoliczności wykazane w opinii NID z 2022 r. zostały w szerszym kontekście udowodnione w opinii rzeczoznawcy Ministra z 2024 r. (K.- K. 2024). W opinii tej zawarta jest kompleksowa analiza kształtowania się układu ruralistycznego dawnej wsi S., którego częścią jest przedmiotowy zespół dworski (a także zespół kościelny), o dotychczas utrzymanych relacjach. W układzie tym założenie dworskie oraz kościół parafialny ze swoim otoczeniem zachowują czytelność, jako dwie najważniejsze historyczne dominanty (kompozycyjne, funkcjonalne i przestrzenne), co przekłada się na ich wysoką wartość historyczną (materialną i niematerialną - tradycja miejsca). Jednocześnie po przywołaniu historii rozwoju zespołu dworskiego w S. autorka opinii stwierdziła, że w jego strukturze najważniejszymi elementami składowymi jest park, dwór oraz folwark. Podkreśliła, że do dzisiaj zachowały się ślady historycznego układu funkcjonalnego i komunikacyjnego między głównymi elementami założenia, np. relikty bramy wjazdowej położonej naprzeciwko bramy prowadzącej kiedyś do folwarku, przez którą wiodła droga do parku i w kierunku dworu. Folwark to najskromniejszy element zespołu dworskiego (w zakresie substancji budowanej i jej estetyki) z uwagi na jego gospodarczy charakter. Autorka opinii wyjaśniła, że dawne folwarki nawet jeśli reliktowo przetrwały do naszych czasów, często wciąż stanowią istotny element historycznego krajobrazu rezydencjonalnego oraz wsi, na terenie których są zlokalizowane, jak to ma miejsce w przypadku S. Pomimo przebudowy lub nawet eliminacji niektórych elementów dawnego folwarku, to gospodarcza część założenia dworskiego wciąż jest czytelna jako całość oraz jest jego ważną składową kompozycyjną i funkcjonalną. Obiekty zlokalizowane na terenie dawnego folwarku, m.in. na działce ewid. nr [...] utrzymały charakterystyczne dla obiektów folwarcznych gabaryty, proporcje, kształty zatem historyczny krajobraz kulturowy założenia nie został zdegradowany, a tym samym pozbawiony wartości zabytkowych (m. in. dzięki prawidłowym działaniom służb konserwatorskich). Autorka opinii podkreśliła, że w omawianym przypadku, mamy do czynienia z wpisem do rejestru zabytków tzw. "obszarowym", a nie z wpisem tzw. "indywidualnym". Zespół dworski składa się z szeregu elementów, które analizowane jako całość wpływają na wartości zabytkowe danego założenia. Przebudowa wybranych jego fragmentów nie oznacza, że całe założenie utraciło wartość przestrzenną oraz kompozycyjną, a więc można je zdegradować i rozdrobnić, czym grozi skreślenie z rejestru zabytków działki ewid. nr [...]. Skreślenie tej nieruchomości z rejestru zabytków przyczyniłoby się do bezpowrotnego zniszczenia zachowanego do dzisiaj zespołu dworskiego, a w szerszym kontekście także krajobrazu kulturowego dawnej wsi S. W ocenie rzeczoznawcy Ministra obszar założenia dworskiego w S. (analizowany jako całość kompozycyjna oraz funkcjonalna) nie utracił wartości zabytkowych, na podstawie których został wpisany do rejestru zabytków w 1968 r. i nadal "stanowi charakterystyczny zespół z połowy XIX wieku, wkomponowany w park o dużych walorach krajobrazowych" (w zakresie kompozycji, krajobrazu kulturowego oraz formy i układu urbanistycznego). W konsekwencji powyższego przedmiotowa działka jako część ww. założenia nie powinna być skreślona z rejestru zabytków. Zestawienie treści powyższych 3 opinii biegłych jasno wykazuje (jak podał Minister), że stwierdzenie dotyczące zatarcia się układu przestrzennego zespołu folwarcznego (NID 2019) nie znajduje potwierdzenia w stanie faktycznym sprawy, a przede wszystkim nie oznacza konieczności skreślenia z rejestru zabytków terenu działki ewid. nr [...] obr. [...], jako części zespołu dworskiego w S. (ob. R.). Minister wskazał następnie, że w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie skreślenia z rejestru zabytków części zespołu dworskiego w S. (ob. R.), w zakresie działki ewid. nr [...] obr. [...], znajduje się również 7 opinii wniesionych przez pełnomocnika wnioskodawcy (N. 2022; F. 2023; G. 2023; J. 2023; R. 2023; G. 2025; R. 2025). Opinie te stanowią tzw. dowody prywatne, wykonane na zlecenie strony. Przydatność i wiarygodność tych opinii podlega zatem ocenie organu w toku rozpatrywania sprawy administracyjnej w zakresie ściśle określonym przez istotę niniejszego postępowania, prowadzonego na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. Wskazane opinie (w tym miejscu przez organ opisane; N. 2022; F. 2023; G. 2023; J. 2023; R. 2023; G. 2025, R. 2025), zostały przedłożone przez pełnomocnika strony jako dowody prywatne mające za zadanie poprzeć stanowisko wnioskodawcy. Analiza tych opracowań, prowadzi jednak do wniosku, że pomimo powołania się na prawidłową faktografię dotyczącą zmian w zespole dworskim w S. (ob. R.), ich autorzy formułowali nietrafne tezy co do utraty wartości zabytkowych przedmiotowej nieruchomości. Podstawą formułowanych wniosków we wszystkich wskazanych opiniach jest błędna interpretacja zakresu wpisu do rejestru zabytków ww. zespołu dworskiego. Autorzy ww. opinii analizują bowiem kwestie indywidualnych wartości zabytkowych działki ew.id nr [...] obr. [...], wyłącznie w odniesieniu do jej sposobu zagospodarowania (wskazując na skreślenie z rejestru zabytków budynku obory, wprowadzenie zabudowy współczesnej, zasypanie stawu gospodarczego). Za przedmiot ochrony konserwatorskiej uznali obiekt definiowany jako "zespół budowlany" lub "zespół folwarczny", co wskazuje na niewłaściwą ocenę stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy. W żadnej z tych opinii nie były rozważane wartości rzeczywistego zabytku wpisanego do rejestru zabytków decyzją wpisową z [...] sierpnia 1968 r., tj. zabytku obszarowego o kilku komponentach przenikających się i pozostających w relacjach przestrzennych, jakim jest zespół dworski w S. (ob. R.). Tym samym należy stwierdzić (jak wskazał Minister), że licznie wnoszone dowody prywatne oparte na tych samych błędnych tezach, nie stanowią przeciwwagi dowodowej dla opinii biegłych (NID 2022; K.-K. 2024), w których zawarto prawidłowe wartościowanie zespołu dworskiego w S. (ob. R.), przy uwzględnieniu przekształceń dokonanych na terenie działki ewid. nr [...] obr. [...] S/ przy ul. [...] w R. Następnie organ podał, że decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w R. z [...] sierpnia 1968 r., wpisująca do rejestru zabytków zespół dworski w S. (ob. R.), została wydana na podstawie przepisów ówcześnie obowiązującej ustawy z 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury. Zgodnie z art. 5 pkt 1 tej ustawy, pod względem rzeczowym przedmiotem ochrony mogły być w szczególności: dzieła budownictwa, urbanistyki i architektury, niezależnie od ich stanu zachowania, jak historyczne założenia urbanistyczne miast, osiedli, parki i ogrody dekoracyjne, cmentarze, budowle i ich wnętrza wraz z otoczeniem oraz zespoły budowlane o wartości architektonicznej, a także budowle mające znaczenie dla historii budownictwa. Przedstawiając przykładowy katalog zabytków ustawodawca nie zdefiniował żadnego z ww. rodzajów przedmiotów ochrony. Ponadto brak w nim wprost wskazania na zabytek określony jako "zespół dworski", podobnie jak w obecnie obowiązującej ustawie. W art. 3 u.o.z. zostały sformułowane definicje jedynie wybranych obszarowych zabytków nieruchomych: historycznego układu urbanistycznego lub ruralistycznego (pkt 12), historycznego zespołu budowlanego (pkt 13) i krajobrazu kulturowego (pkt 14), lecz nie oznacza to, że inne nieruchomości niezdefiniowane w tym przepisie nie mogą zostać rozpoznane jako zabytek obszarowy. Obiekt taki winien być charakteryzowany wedle ogólnej definicji zabytku nieruchomego, ze wskazaniem czytelnych i integralnych elementów składowych oraz ich wzajemnych relacji. Dodał, że treść art. 6 u.o.z. zawiera wyrażenie "zabytki nieruchome będące, w szczególności’’, co oznacza, iż dalej podany katalog klasyfikacji zabytków jest otwarty w tej kategorii, a wyliczenie w nim zawarte jest jedynie przykładowe (por. Maksymilian Cherka (red.), Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz. LEX, 2010 r.). Powyższe prowadzi do konkluzji, iż wobec braku jednoznacznie sformułowanej definicji ustawowej przedmiotowego zabytku, tj. zespołu dworskiego, konieczne jest wskazanie elementów lub cech zabytku, które podlegają ochronie prawnej na podstawie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w R. z [...] sierpnia 1968 r. W konsekwencji rozważań w ww. kontekście Minister przyjął, że wpisany do rejestru zabytków zespół dworski w S. (ob. R.), jest zabytkiem nieruchomym o charakterze obszarowym. Zespół ten został objęty ochroną konserwatorską w formie zachowanej w momencie wpisu do rejestru zabytków. Nie znana jest dokumentacja, na podstawie której organ rozpoznał ww. zabytek, lecz jak wynika z treści decyzji z 1968 r. organ ten wskazał elementy tworzące ten zespół i przesądzające o jego identyfikacji wynikającej z historycznie utrwalonej funkcji, jako siedziby majątku ziemskiego w S., co potwierdza archiwalna kartografia oraz zdjęcia lotnicze z lat 40. i 70. XX w. (reprodukowane: NID 2022, N. 2022, K.-K. 2024). Organ scharakteryzował trzy główne komponenty zespołu dworskiego w S. tj. dwór, zabudowę mieszkalno-gospodarczą oraz park, a także wskazał cenne części składowe ww. komponentów: dwór, rządcówkę, spichlerz, oborę, domek w parku i park. Budynkom przypisał numery katastralne (p.b.) i wskazał też nieruchomości gruntowe (p.gr.) tworzące obszar ww. zespołu dworskiego z wyróżnieniem z tego obszaru elementów: parku, drogi i stawu. Wojewódzki Konserwator Zabytków w R. określił obszar zespołu oraz wyróżnił jego główne elementy kompozycyjne, bez rozróżnienia ich przynależności do części reprezentacyjnej lub gospodarczej, przy czym odwołał się do podziałów katastralnych obowiązujących od 1849 r. do lat 80. XX w. (NID 2022, str. 14,15 i 22). Zespół dworski w S. został więc wpisany do rejestru zabytków jako integralna całość oraz historyczny obszar czytelnie wyodrębniony z układu ruralistycznego ówczesnej wsi S. (NID 2022 str. 18 i 20), który dotychczas zachował niemal w całości granice utrwalone jeszcze w XIX w. (NID 2022 str. 21; K.-K. 2024 str. 14). Dawny folwark w zespole dworskim w S. od momentu udokumentowania planem katastralnym z 1849 r. tworzony był przez zabudowę skupioną w dwóch majdanach z przeznaczeniem do hodowli zwierząt (północny) oraz produkcji rolnej (południowy). Zabudowa części północnej to głównie obora założona na planie litery "L" oraz towarzyszące jej w różnym okresie budynek lub budynki gospodarcze. Tworzone przez te obiekty podwórze gospodarcze było otwarte w kierunku wschodnim. Budynek obory z oczywistych powodów zwrócony był tyłem do części reprezentacyjnej zespołu. Na jego wysokości znajdowała się brama parkowa, z której dotychczas zachowały się relikty (K.-K. 2024). Na północ od ww. zabudowy związanej z hodowlą znajdował się staw gospodarczy do pojenia zwierząt. Znajdująca się w części południowej zabudowa (stodoły) związana z produkcją rolną tworzyła podwórze otwarte na część reprezentacyjną, czyli w kierunku zachodnim, przy czym w 2 poł. XIX w. w jego zachodniej granicy został wzniesiony spichlerz. Kompozycja dawnego folwarku z podziałem na dwa podwórza była czytelna w momencie wpisania do rejestru zabytków zespołu dworskiego w S. (ob. R.), chociaż zabudowa gospodarcza nie była kompletna. W tym czasie obszar gospodarczy zespołu częściowo był użytkowany zgodnie ze swoją funkcją. Od lat 80. XX w. część gospodarcza sukcesywnie traciła swoje pierwotne przeznaczenie z uwagi na postępującą urbanizację obszaru dawnej wsi S., a w kolejnych latach została zaadoptowana do nowych funkcji. Zmiana sposobu użytkowania dawnego folwarku spowodowała przekształcenia w jego zabudowie (rozbiórka budynków niewpisanych do rejestru zabytków, przekształcenie i rozbudowa zabytkowej obory, wzniesienie nowych obiektów budowlanych). W konsekwencji powyższego w części gospodarczej doszło do wymiany części budynków gospodarczych na obiekty o nowych funkcjach (w miejscu historycznych budowli), wprowadzono też nowy obiekt zamykający dawne podwórze północne, a jedynie spichlerz nadal stanowi autentyczny element zabudowy folwarcznej. Pomimo znaczącej wymiany substancji budowlanej dotychczas dobrze czytelny jest układ przestrzenny części gospodarczej, dokumentujący dawny podział na dwa podwórza związane z hodowlą oraz produkcją rolną, a także wynikające z jego minionych funkcji powiązania z częścią reprezentacyjną zespołu dworskiego w S. (NID 2022, K.- K. 2024). Nie ulega wątpliwości, że cały obszar zespołu dworskiego w S. (ob. R.) nie zachował swojej XIX wiecznej parcelacji (R. 2023, 2025), niemniej jednak nowe podziały gruntowe dotyczą zarówno części gospodarczej, jak i części reprezentacyjnej. Nie niosą też ze sobą negatywnego wpływu na czytelność i integralność obszaru ww. zespołu. W wyniku wtórnych podziałów, na które pozwolenie wydał [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków decyzją nr [...] z [...] czerwca 2021 r. powstała przedmiotowa działka ewid. nr [...] obr. [...] przy ul. [...] w R. Nieruchomość ta znajduje się w północnej części obszaru dawnego folwarku, a w jej granicach znajdują się dawne parcele oznaczone p.gr. 356, 358, 362/1 oraz fragment p.gr. 355 i fragment p.gr. 361, a także oznaczenie stawu p.gr. 357 i budynku obory p.b. 52. Nieruchomość ta obejmuje tym samym obszar dawnego północnego podwórza gospodarczego, na którym znajdował się budynek obory oraz teren ze stawem gospodarczym, otwarty na zieleń parkową. Jak wynika z ewidencji parkowej opracowanej w 1985 r., w tej dacie obszar stawu gospodarczego był w trakcie zasypywania, z uwagi na utratę swojej pierwotnej funkcji zapewne w związku z rozwojem infrastruktury wodociągowej (NID 2022). Teren ten pozostał niezabudowany i nadal stanowił ważny element utrwalonego historycznie otwarcia widoku z północnej części dawnego folwarku na część rezydencjonalną zespołu dworskiego w S., co potwierdza zdjęcie umieszczone w ww. ewidencji parkowej. Teren ten nadal nie jest zabudowany, natomiast został utwardzony i przekształcony w miejsca parkingowe. Pomimo utraty pierwotnej funkcji oraz formy topograficznej (wgłębienie stawu), rola tego terenu w układzie przestrzennym i kompozycji zespołu dworskiego w S. nie uległa zmianie, ponieważ zachowała walor otwarcia widokowego na zadrzewienie parkowe części rezydencjonalnej tego zespołu, co potwierdza proste zestawienie widoków ze zdjęć z ewidencji parkowej z 1985 r. oraz wykonanych w 2022 r. (F. 2023, str. 8). Rola tego terenu jest również czytelna z widoków od strony parku, co obrazuje zdjęcie z 2024 r. (K.-K. 2024, str. 31). Odnosząc się do przebudowy i rozbudowy dawnej obory, usytuowanej na działce ewid. nr [...] obr. [...], Minister podkreślił, że ich konsekwencją była utrata waloru autentyczności tego obiektu, jako dzieła budownictwa i architektury (art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c u.o.z.), co stanowiło podstawę do wydania decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 28 października 2019 r., znak: DOZ-OAiK.650.589.2019.UB. Natomiast przebudowa i rozbudowa dawnej obory nie doprowadziła do utraty waloru autentyczności zespołu dworskiego w S., w zakresie dokumentowanego przez nią układu przestrzennego i kompozycji tego zespołu (art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.z.). I dalej, Minister podał, że jak wynika z akt sprawy Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...], ze względu na zły stan zachowania substancji budowlanej budynku obory, postanowieniem z 17 grudnia 2001 r. uzgodnił projekt decyzji o warunkach zabudowy dla inwestycji polegającej na remoncie i rozbudowie ww. obiektu. Jednocześnie określił warunki, w których dopuszczając adaptację budynku do potrzeby centrum rehabilitacyjnego nakazał utrzymanie bryły oraz kształtu i pokrycia dachu, a także wyeksponowanie zachowanych detali wystroju architektonicznego obory. W odniesieniu do rozbudowy tego budynku wskazał jej dopuszczalność od strony północno-wschodniej oraz nakazał podporządkowanie jej architektury do obiektu istniejącego. Decyzją nr [...] z [...] lipca 2002 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...] pozwolił na prace remontowe przy budynku dawnej obory wraz z wykonaniem ogrodzenia w celu adaptacji budynku na centrum rehabilitacyjne. W trakcie realizacji inwestycji, w której doszło do nieprawidłowej i znaczącej rozbiórki budynku obory (materiał zdjęciowy w aktach sprawy), organ konserwatorski wstrzymał roboty budowlane. Następnie uwzględniając wniosek inwestorki o przemurowanie fragmentów ścian obwodowych, w tym ściany szczytowej zachodniego skrzydła budynku ze względu na ich zły stan techniczny, Wojewódzki Konserwator Zabytków w P. decyzją nr [...] z [...] października 2002 r. pozwolił na ich odbudowę oraz rekonstrukcję ww. ściany z "ponownym wykorzystaniem cegły i kamienia, stanowiących jej budulec". Przy realizacji tego pozwolenia część kamienia posłużyło do wykonania oblicowania strony zewnętrznej ściany; obiekt powstał w pierwotnej lokalizacji obory z zachowaniem jej rzutu, skali, formy i bryły. Nowy budynek ma współczesną konstrukcję i w tym zakresie prace budowlane prowadzone przy dawnej oborze znacząco zniszczyły jej oryginalną substancję budowlaną. Jednocześnie zachowane cechy zewnętrzne tego obiektu nie wpłynęły na walory przestrzenne reprezentowane w kompozycji zespołu dworskiego w S. Budynek dawnej obory nadal stanowi element wyznaczający historyczne granice północnego podwórza gospodarczego dawnego folwarku, a jednocześnie w swojej strukturze zawiera relikty jego historycznej zabudowy. Rozbudowa zrealizowana od wschodu budynku dawnej obory jest nieco wyższa i szersza od niej w przekroju poprzecznym. Budynek ten nawiązuje bryłą i formą do zabudowy gospodarczej folwarku. Obiekt usytuowany jest skrajnie na działce ewid. nr [...] obr. [...] (częściowo na sąsiedniej nieruchomości), tym samym nie ma wpływu na wzajemne relacje części gospodarczej i części reprezentacyjnej zespołu dworskiego w S. zachodzące w zachodniej części działki. Jednocześnie rozbudowa wraz z budynkiem przedszkola (działka ewid. nr [...]) zamyka od wschodu obszar dawnego folwarku. Rozbudowa ta stanowi istotną zmianę w zagospodarowaniu działki ewid. nr [...] obr. [...] S., należy jednak zauważyć, iż ta zmiana została zaakceptowana z punktu widzenia ochrony konserwatorskiej, a stanowisko organu w tej sprawie uwzględniało ocenę wpływu tej inwestycji na wartości zabytkowe zespołu dworskiego w S. jako całości. Tym samym ww. rozbudowa realizując warunki konserwatorskie, pomimo swojej ahistoryczności nie stanowi elementu, który doprowadził do zniszczenia omawianego zabytku obszarowego. Minister opisał następnie kolejne inwestycje zrealizowane na przedmiotowej w sprawie nieruchomości - po uzyskaniu stosownej zgody organu konserwatorskiego - przez inwestora. Stwierdził, że rozbudowy dokonane przy budynku dawnej obory stanowią elementy współczesne, przy czym kontrolowane przez organ konserwatorski; zostały świadomie wkomponowane w historyczne założenie w S., tak aby nie zniszczyć jego kompozycji i układu przestrzennego o wartościach historycznych, naukowych i artystycznych. Ponadto, sam fakt współczesnej metryki ww. obiektów nie umniejsza historycznego znaczenia obszaru dawnego północnego podwórza gospodarczego w kompozycji zespołu dworskiego w S. oraz jego integralności z układem przestrzennym, dokumentującym dawne granice i funkcje poszczególnych części tego zespołu. Odnosząc się do argumentów podnoszonych w opiniach prywatnych (J. 2023, G. 2025, R. 2025), organ wskazał, że przebudowa, jak i rozbudowa dawnej obory na cele centrum rehabilitacyjnego oraz działalność hotelarską i gastronomiczną, stanowiły działania uprawnione w świetle art. 5 Konstytucji RP. Na terenie działki ewid. nr [...] obr. [...] S., po akceptacji miejscowego organu ochrony zabytków prowadzone były inwestycje, które aktualnie służą celom prowadzonej w tym miejscu działalności gospodarczej. Organ konserwatorski wypełniając więc zobowiązanie do ochrony dziedzictwa narodowego uwzględnił przy tym zasadę zrównoważonego rozwoju. W świetle powyższych ustaleń Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego stwierdził, że działka ew. nr [...], obręb [...] S., w której granicach znajdują się wymienione w decyzji o wpisie do rejestru zabytków pb. 52, pgr. 356, 357, 358, 362/1, oraz fragment p.gr. 355 i fragment p.gr. 361, stanowi integralny element zespołu dworskiego w S. (ob. R.). Zespół ten zachował dotychczas kompozycję i układ przestrzenny o wartościach historycznych, naukowych i artystycznych, których nie utracił od momentu wydania decyzji wpisowej z 1968 r. Nadal czytelny jest podział na część reprezentacyjną (dwór z kompozycją parkową) i część gospodarczą (dawny folwark). Obszar dawnego folwarku utrzymał powiązania przestrzenne i widokowe z częścią reprezentacyjną zespołu. Pomimo utraty pierwotnej funkcji, obszar ten zachował także utrwalony historycznie podział na dwa zabudowane podwórza gospodarcze: północne i południowe. Obecna ich zabudowa dokumentuje dawny układ przestrzenny tej części zespołu, a także wobec utrzymania odpowiedniej skali i lokalizacji nie zaburza jego kompozycji, która wyróżnia się z układu urbanistycznego miasta, niosąc historyczne dane na temat krajobrazu kulturowego dawnej wsi S. Wartość przedmiotowej działki wynika przede wszystkim z walorów przestrzennych, polegających na współtworzeniu obszaru o ww. wartościach zabytkowych. Co więcej, wartość ta, nie wynikała wprost z istnienia historycznej zabudowy, bowiem ochroną konserwatorską objęto jedynie budynek obory. Pomimo przekształceń, które miały miejsce na terenie działki ewid. nr [...] obr. [...] S. tj. zasypania stawu gospodarczego z późniejszym przekształceniem tego terenu na parking, a także przebudowy i rozbudowy dawnej obory dworskiej i uzupełnienia współczesną zabudową, nie zmieniła się rola ww. nieruchomości w zespole dworskim w S. (ob. R.). Zagospodarowanie tej działki nawiązuje do rozwiązań dawnego podwórza gospodarczego w północnej części folwarku. Istniejący na jej terenie zespół budynków nie wykracza poza historyczne granice zabudowy gospodarczej, odnosząc się do różnych etapów kształtowania się tej części zespołu. Zgodnie z warunkami pozwoleń konserwatorskich, nowe obiekty budowlane zostały wzniesione w skali i formie nawiązującej do dawnej zabudowy gospodarczej, przy czym budynek dawnej obory zawiera w sobie również relikty oryginalnego obiektu. Teren po stawie gospodarczym pozostał niezabudowany, a tym samym nadal jest otwarty na zieleń parkową. Relacje przestrzenne wynikające z powiązań widokowych, pomiędzy zielenią wysoką, tj. parkiem a przestrzenią wykorzystywaną gospodarczo, pozostały zatem zachowane. Ustalenia i okoliczności przedmiotowej sprawy prowadzą do wniosku, że stan faktyczny nie wypełnia przesłanki ustawowej do uznania, że można skreślić z rejestru zabytków zespół dworski w S. (ob. R.) w części położonej w granicach nieruchomości ewid. nr [...] obr. [...] S. Widoczne przekształcenia substancji zabytkowej poszczególnych elementów ww. zespołu nie mogą być utożsamiane z trwałym i nieodwracalnym zniszczeniem tego zabytku. Utrata wartości zabytkowych powinna być rozumiana jako brak jakiejkolwiek wartości obiektu, a nie jedynie ich uszczuplenie. W tym przypadku uszczuplenie tych wartości dotyczy jedynie sposobu zagospodarowania jednego z fragmentów zespołu dworskiego w S. (ob. R.), ale nie jego historycznej integralności oraz walorów dokumentacyjnych, przekładających się na wartości artystyczne, historyczne i naukowe ww. zabytku obszarowego. Choć sposób zagospodarowania przedmiotowej działki uległ zmianie od momentu wpisania zespołu dworskiego do rejestru zabytków, to działania te nie pozbawiły ww. obszaru wartości zabytkowych jako części większego założenia. W skardze do Sądu na ww. decyzję Ministra, skarżący zarzucił: -naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935; "p.p.s.a."), w zw. z art. 16 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, ze zm.; dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z., poprzez brak uwzględnienia przez Ministra oceny prawnej wyrażonej przez WSA w Warszawie w prawomocnym wyroku z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23 dotyczącej tego, aby Minister ocenił, jaki ma wpływ zatarcie w pełni oryginalnego układu przestrzennego dawnego zespołu dworskiego w S. (tj. wyburzono za wyjątkiem spichlerza wszystkie stare zabudowania w następstwie czego zostały one wykreślone z rejestru zabytków) i wobec tego znaczące przekształcenie terenu, na utratę wartości historycznych, artystycznych i naukowych Działki wchodzącej w skład historycznego zespołu budowlanego, podczas gdy Minister pomijając tę ocenę prawną dokonaną również na podstawie Decyzji WKZ, z której Sąd wywnioskował, że Działka wchodzi w skład historycznego zespołu budowlanego, wykreował w rzeczywistości nową sprawę administracyjną dokonując błędnej oraz innej niż dotychczas wykładni Decyzji WKZ, przyjmując tym samym, że Działka stanowi zabytek o charakterze obszarowym o elementach mieszanych (zawierający składniki krajobrazu kulturowego), wychodząc poza zakres niniejszej sprawy administracyjnej ukonstytuowanej Decyzją WKZ i oceną zawartą w ww. wyroku WSA w Warszawie, co doprowadziło Ministra do wydania wadliwej decyzji z naruszeniem art. 13 ust. 1 u.o.z.; art. 6 i art. 8 k.p.a. poprzez podejmowanie w toku przedmiotowego postępowania przez Ministra sekwencji działań faktycznych i prawnych mających na celu obejście prawa oraz obejście niekorzystnego i niezgodnego z przyjętą przez Ministra tezą o braku podstaw do skreślenia z rejestru zabytków Działki prawomocnego wyroku WSA w Warszawie z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23 uchylającego obie decyzje Ministra w przedmiotowej sprawie, poprzez powołanie kolejnego biegłego w niniejszej sprawie w celu wydania opinii z góry założoną tezą przedstawioną w postanowieniu z 10 października 2014 r. o powołaniu biegłego, ze względu na brak możliwości otwarcia terminu na złożenie skargi kasacyjnej od niekorzystnego ww. wyroku WSA w Warszawie, co nieudolnie próbował Minister dokonać. art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w zw. z art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 3 pkt 1, 2 i 13 u.o.z. poprzez: i) wybiórcze i niejasne wartościowanie dowodów skutkujące złamaniem zasady swobodnej oceny dowodów poprzez przyjęcie, że sporządzona opinia przez Narodowy Instytut Dziedzictwa z 25 listopada 2022 r. (dalej: "Opinia NID dot. Działki") oraz opinia prof. D. K.-K. z 2 grudnia 2024 r. zasługują na uwzględnienie, a opinia NID z 5 lipca 2019 r. (dalej: "Opinia NID dot. obory") dotycząca skreślenia z rejestru zabytków budynku dawnej obory zlokalizowanej na Działce oraz 5 opinii waloryzacyjnych przygotowanych na zlecenie skarżącego przez osoby będące uznanymi autorytetami w dziedzinie ochrony konserwatorskiej nie zasługują na akceptację, gdyż zawierają wnioski odmienne niż przyjęte z góry założenie przez Ministra o braku podstaw wykreślenia Działki z rejestru zabytków, podczas gdy Opinia NID dot. Działki oraz opinia prof. D. K.-K. stanowią tylko element materiału dowodowego w sprawie i nie mają pierwszeństwa przed innymi dowodami, w tym również wytworzonymi na zlecenie organu (jak Opinia NID dot. obory), a przy tym przedmiotowe opinie zawierają zdanie jednostkowe, jednoznacznie zaprzeczone w wielu innych dowodach, a także w sporządzonej przez ten sam podmiot Opinii NID dot. obory; a także poprzez dokonanie błędnej oceny dowodów w sprawie, tj.: Opinii w sprawie walorów zabytkowych nieruchomości położonej na terenie zespołu dworskiego w S. przy ul. [...], autorstwa mgr historii sztuki, konserwatora zabytków R. N., który po analizie stanu faktycznego jednoznacznie wskazał, że Działka utraciła walory zabytkowe, w związku z czym zasadne jest skreślenie jej z rejestru zabytków; Opinii dot. walorów zabytkowych nieruchomości zlokalizowanej w dawnym Zespole Dworskim w S. przy ul. [...], autorstwa dr hab. inż. arch. P. F. prof. ZUT, zgodnie z oceną którego, teren Działki utracił walory zabytkowe i w związku z tym zasadne jest jej skreślenie z rejestru zabytków; Opinii dot. zasadności skreślenia z rejestru zabytków działki nr [...] obręb [...], zlokalizowanej w R., osiedle S., przy ulicy [...], autorstwa dr hab. inż. arch. S. R. prof. P. P., z której wynika, że Działka utraciła walory zabytkowe, w związku z czym zasadne jest skreślenie jej z rejestru zabytków; Opinii NID dot. obory, zgodnie z którą układ przestrzenny dawnego folwarku został przekształcony w sposób niepozostawiający za sobą jakichkolwiek cech autentycznych oraz walorów zabytkowych; Opinii prawnej z 30 maja 2023 r. sporządzonej przez prof. J. J. w sprawie oceny wystąpienia przesłanek uzasadniających wykreślenie z rejestru zabytków działki ewidencyjnej nr [...], obr. [...], położonej w R., os. S., w świetle przepisów ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U z 2022 r. poz. 840), z której wynika, że w sprawie wystąpiły przesłanki uzasadniające skreślenie Działki z rejestru zabytków; Opinii z 10 lutego 2025 r. sporządzonej przez prof. dr hab. inż. arch. S. R. w sprawie uzupełnienie opinii z 2 czerwca 2023 r. dotyczącej zasadności skreślenia z rejestru zabytków działki nr [...] obręb [...], zlokalizowanej w R., osiedle S., przy ulicy [...]; Opinii z 12 lutego 2025 r. sporządzonej przez prof. dr hab. inż. arch. S. G. "w sprawie wpływu skreślenia z rejestru zabytków działki ewid. [...] w R. położonej" na wartościowanie zespołu dworskiego w S. przy ul. [...] w kontekście jego roli w krajobrazie kulturowym dawnej miejscowości S. oraz w aktualnym układzie urbanistycznym części R., co skutkowało niewłaściwym ustaleniem, że Działka nie utraciła walorów zabytkowych i z tego powodu nie zasługuje na skreślenie z rejestru zabytków, podczas gdy Działka utraciła wartości artystyczne, historyczne oraz naukowe, a układ przestrzenny został całkowicie przekształcony, i w konsekwencji jej zachowanie nie leży w interesie społecznym, gdyż utraciła swój autentyzm, a tylko w znaczny sposób ogranicza prawo własności skarżącego, co wynika wprost z powyższych opinii waloryzacyjnych. (ii) błędne uznanie, że Działka wchodzi w skład zespołu dworskiego w S., który stanowi zabytek o charakterze obszarowym o elementach mieszanych, podczas gdy z całokształtu zebranego materiału dowodowego, a w szczególności z Decyzji WKZ oraz z opinii waloryzacyjnych przedłożonych przez skarżącego do akt sprawy, wynika, że Działka wchodzi w skład historycznego zespołu budowlanego, jakim jest zespół dworski w S. wpisany do rejestru zabytków z uwagi na to, że: ochrona, którą została objęta między innymi Działka na podstawie wpisu do rejestru zabytków dotyczy dóbr materialnych wymienionych w Decyzji WKZ, a nie dóbr kulturowych wpisujących się w krajobraz kulturowy; potwierdza to decyzja ostateczna i prawomocna Ministra z 28 października 2019 r., znak: DOZ-OAiK.650.859.2019.UB, w sprawie skreślenia z rejestru zabytków dawnej obory znajdującej się na Działce, w której Minister uznał, że budynek ten jako dobro materialne przestał mieć znaczenia dla historycznego zespołu budowlanego - zespołu dworskiego w S. i potwierdził w podstawie prawnej tej decyzji kwalifikację tego zabytku jako historycznego zespołu budowlanego wymieniając w podstawie prawnej miedzy innymi art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.z., który odnosi się do historycznego zespołu budowlanego; potwierdza to także prawomocny wyrok WSA w Warszawie z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23 uchylający obie decyzje Ministra w przedmiotowej sprawie, gdyż w wyroku tym Sąd w sposób oczywisty odnosił się do przedmiotowego zabytku jako do historycznego zespołu budowlanego wskazując w uzasadnieniu wyroku, u podstaw swoich rozważań art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.z. mówiący o historycznym zespole budowlanym,co doprowadziło Ministra do błędnej oceny materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy i uznania, że Działka nie wchodzi w skład historycznego zespołu budowlanego, a co za tym idzie - oceniając przez ten pryzmat dowody w sprawie - Minister doszedł do błędnego przekonania, że w stosunku do Działki nie wystąpiły przesłanki określone w art. 13 ust. 1 u.o.z., podczas gdy z zebranych dowodów w sprawie wynika, że Działka nie przejawia cech dobra materialnego, które leżało u podstaw wpisu do rejestru zabytków i w związku z tym straciła walory kwalifikujące ją jako część zabytkowego zespołu budowlanego i w świetle art. 13 ust. 1 u.o.z. uzasadnione jest jej skreślenie z rejestru zabytków. -naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 3 pkt 1, 2 i 13 u.o.z. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie decyzji o odmowie skreślenia z rejestru zabytków Działki, pomimo wykazania w trakcie postępowania utraty przez Działkę wartości historycznej, artystycznej oraz naukowej, składających się na uznanie obiektu za zabytek; art. 31 ust. 3 i art. 21 ust. 1 w zw. 64 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie decyzji o odmowie skreślenia z rejestru zabytków Działki, która w świetle znacznej części materiału dowodowego nie przejawia aktualnie żadnych cech zabytku, co stanowi nieproporcjonalne działanie organu konserwatorskiego ograniczające prawo własności, w tym uprawnienie do dysponowania nieruchomością przez skarżącego. W związku z przedstawionymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Skarżący argumentację skargi uzupełnił w piśmie procesowym z 23 lipca 2025 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra z 18 kwietnia 2025 r. znak: DOZ.OAiK.650.634.2024.ML.7 o odmowie skreślenia z rejestru zabytków działki nr ewid. [...] obr. [...], położonej w R., oś. S., stanowiącej część zespołu dworskiego w S., wpisanego do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w R. z [...] sierpnia 1968 r. pod numerem [...]. Postępowanie w sprawie wywołane zostało żądaniem skarżącego – właściciela ww. nieruchomości, a ww. decyzja Ministra stanowi kolejne rozstrzygnięcie tego organu wydane w tej sprawie, a to na skutek prawomocnego wyroku tut. Sądu z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23. Wyrokiem tym tut. Sąd uchylił wcześniej wydane w tej sprawie decyzje – negatywne dla skarżącego, a uchylając te orzeczenia (z 8 października 2023 r. i 7 kwietnia 2023 r.) wskazał na wadliwą ocenę sprawy, opartą na dowolnej (a nie swobodnej) ocenie zgromadzonego w niej materiału dowodowego. Jednocześnie wskazał w jakim zakresie ta ocena winna mieć miejsce, czy inaczej: jakie okoliczności należy w sprawie rozważyć ustalając czy spełniona została któraś z przesłanek uregulowanych w art. 13 ust. 1 u.o.z. w celu wykreślenia przedmiotowej nieruchomości z rejestru zabytków. Sąd w ww. wyroku nie miał jednocześnie żadnych wątpliwości co do tego, że obszar odpowiadający obecnie działce nr ewid. [...] obr. [...], R., os. S., objęty jest ww. decyzją o wpisie do rejestru zabytków. Miał również na uwadze, że znajdujący się na tej nieruchomości budynek dawnej obory, decyzją z Ministra z 2019 r. został skreślony z rejestru zabytków – ze względu na jego przebudowę i rozbudowę, skutkującą trwałym i nieodwracalnym zniszczeniem substancji zabytkowej. Sąd wskazał także w swoich rozważaniach na to, że na przedmiotowej działce doszło do zmian po wpisaniu zespołu dworskiego w S. do rejestru zabytków; dotyczyły one zagospodarowania tej działki; wymianie i rozbudowie uległa zabudowa gospodarcza oraz zasypano mały staw gospodarczy, w to miejsce pobudowano współczesny parking. Zwrócił także uwagę na wnioski wynikające z opinii (w tym prywatnych, wykonanych na zlecenie skarżącego – ale sporządzonych przez osoby posiadające wiedzę specjalistyczną), włączonych w poczet materiału dowodowego sprawy, w których (poza opinią NID z 2022 r.) wskazano, że przekształcenia jakie nastąpiły na przedmiotowej działce w zakresie jej zagospodarowania, spowodowały utratę autentyzmu tego miejsca jako części założenia dworskiego. Zauważył, że tylko w opinii NID z 2022 r. przyjęto, że przedmiotowa działka, pomimo przekształceń funkcjonalno-przestrzennych, które dokonały się od czasu wpisu do rejestru, nie uległa zniszczeniu, które spowodowałoby utratę wartości zabytkowych, dając podstawę do zastosowania art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. Powołując się w efekcie na sprzeczność wniosków wynikających z tej opinii NID z wnioskami 6 pozostałych opinii (w tym opinii NID z 2019 r.), wskazał na niewyjaśnienie istoty sprawy. W takich też okolicznościach tut. Sąd wskazał następnie na to, że "Skoro jak wynika z opinii NID z 2019 r. nie zachowany został układ przestrzenny dawnego folwarku, a także został zmieniony układ terenu otaczającego dawną oborę to rolą organu była ocena, czy do dnia dzisiejszego autentyzm działki jako elementu wchodzącego w zabytkowy zespół dworski został zachowany, czy też został utracony w sposób nieprzywracany i niezasługujący na ochronę konserwatorską." Podał też, że "(...) nieodwracalne zmiany jakie zaszły w dawnym zagospodarowaniu działki, np. na skutek zasypania historycznego stawu oraz niwelacji terenu powinny podlegać ocenie organu przez pryzmat zachowania przez działkę wartości zabytkowych. Skoro działka nr [...] obr. [...], jako teren uległa znaczącemu przekształceniu to organ powinien w szczególności dokonać oceny czy nie nastąpiła całkowita utrata autentycznej funkcji, w tym waloru autentyczności." Wskazania/zalecenia sformułowane w przywołanym wyroku (zapadłym w niniejszej sprawie) nie zostały - zdaniem Sądu - przez Ministra uwzględnione. Nie świadczy o tym wskazanie na ww. wyrok w sentencji wydanej decyzji, czy w jej uzasadnieniu – w opisie sprawy. Tylko dokonanie oceny w kierunku tam podanym, uprawniałoby do stwierdzenia o postępowaniu organu zgodnym z treścią art. 153 p.p.s.a. Jak wynika z tego przepisu, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, zatem ani organ administracji publicznej, ani też sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej w uprzednio wydanym w sprawie orzeczeniu, albowiem ocena ta ma prawnie wiążący walor, co oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego - jego oddziaływaniem jest objęte przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie, zaś związanie - w rozumieniu przywołanego przepisu prawa - samego sądu administracyjnego oznacza, że sąd ten - kontrolując legalność ponownie wydanego w sprawie aktu - nie może formułować nowych ocen prawnych, które byłyby sprzeczne z wcześniej już wyrażoną oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, lecz zobowiązany jest tę ocenę i wskazania uwzględnić w pełnym zakresie oraz konsekwentnie reagować w sytuacji stwierdzenia braku zastosowania się do nich przez organ administracji publicznej. Wiążąca ocena prawna, o której jest mowa w art. 153 p.p.s.a., może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy wydania decyzji; granicą obowiązywania tego związania jest tożsamość istotnych okoliczności faktycznych sprawy oraz brak zmiany stanu prawnego. Okoliczności wyłączające zastosowanie w sprawie art. 153 p.p.s.a. nie miały miejsca i na takie nie wskazał sam organ orzekając w sprawie. Pomimo tego organ ten nie dokonał oceny w takim zakresie, w jakim został zobowiązany przez Sąd. Błędnie przyjął, że realizację zaleceń Sądu stanowić będzie powołanie biegłego i uzyskanie na potrzeby sprawy kolejnej opinii. Przy czym trudno czynić organowi zarzut naruszenia prawa w stopniu istotnym w związku ze skorzystaniem w sprawie z art. 84 k.p.a. i powołaniem na jego podstawie biegłego (bo to - co do zasady - stanowi przejaw organu w dążeniu do prawdy obiektywnej), jeśli w jego ocenie dla jej zakończenia wymagane były wiadomości specjalne. Oceny w tym zakresie dokonuje organ administracji, uwzględniając okoliczności danej sprawy, wymagany zakres ustaleń, stopień ich skomplikowania, a także kwalifikacje własnego zasobu kadrowego. Nie sposób jednak nie dostrzec, że Sąd orzekając w niniejszej spawie nie widział potrzeby uzupełniania postępowania dowodowego, w tym poprzez uzyskanie kolejnej opinii. Wskazał natomiast na konieczność dokonania ponownej oceny ze wskazaniem dowodów, na których organ się oparł, z wyjaśnieniem powodów takiego zachowania. Inaczej rzecz ujmując, Sąd wskazał na konieczność ponownej oceny sprawy, z poszanowaniem zasady swobodnej oceny dowodów. Zasada ta, obowiązująca w postępowaniu administracyjnym i wyrażona w art. 80 k.p.a., nie oznacza dowolności oceny mocy i wiarygodności dowodu, lecz jego ocenę wraz z całym materiałem dowodowym sprawy i na jego tle, a więc wymaga porównania różnych dowodów ze sobą, z ustaleniem przesłanek, które obniżają, bądź też pozbawiają dany dowód mocy dowodowej lub wiarygodności. Na naruszenie tej też zasady w sprawie zwrócił uwagę tut. Sąd, podnosząc w uzasadnieniu wyroku, że organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego, dowolnej oceny opinii NID (z 2022 r. – zgodnie z kontekstem), nie wyjaśnił, dlaczego tylko ten dowód uwzględnił, a nie dał wiary pozostałym. W świetle takich wytycznych Sądu nie było konieczności uzupełniania materiału dowodowego; należało "jedynie" dokonać ponownej jego oceny – z uwzględnieniem okoliczności, które Sąd podniósł i które uznał w tej sprawie za ważne dla prawidłowego zastosowania art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. w związku z rodzajem zabytku, wskazując wyraźnie w szczególności na potrzebę ustalenia, czy na skutek zmian, do jakich doszło na przedmiotowej działce, nie uległa ona takim przekształceniom, które skutkowały "utratą autentyzmu funkcji oraz form zagospodarowania tego miejsca". Minister nie przeprowadził takiej analizy; nie wziął też pod uwagę, że jest organem wyspecjalizowanym w zakresie ochrony zabytków, a także, że to do niego, a nie biegłego należy ocena co do wydania orzeczenia o skreśleniu zabytku, czy jego części z rejestru zabytków. W końcu, dokonując oceny okoliczności faktycznych i stosując art. 13 ust. 1 u.o.z., oparł się na wadliwej kwalifikacji zabytku objętego decyzją o wpisie do rejestru zabytków z [...] września 1968 r., nadając jej szerszy niż z niej wynika zakres ochrony. W tej też materii Sąd zauważa, że decyzją z [...] sierpnia 1968 r. organ orzekł o wpisie do rejestru zabytków pod numerem [...] zespołu dworskiego w S., pow. R., określając co wchodzi w skład tego zespołu, tj. wymienił wszystkie charakterystyczne elementy składające się na ten zabytek: dwór, rządcówka, spichlerz, obora, domek w parku i park. Opisał też ten zabytek, a mianowicie: "Dwór wzniesiony na pocz. XIX w., Empirowy, Murowany z cegły. Parterowy. Układ wnętrza dwutraktowy z hallem i salonem na osi. Wewnątrz dekoracja sztukatorska faset, trzy pary drzwi klasycystycznych i kominek pseudobarokowy. Na osi fasady ganek ozdobiony fryzem tryglifowym z rozetami, zwieńczony przyczółkiem. Od zach. Dobudówka z 2 poł. XIX w. Murowana, dwukondygnacyjna. Eklektyczna. Zabudowania mieszkalno-gospodarcze z wyjątkiem spichlerza z 2 poł. XIX w. murowane, z neogotyckim detalem architektonicznym. Spichlerz klasycystyczny. Park krajobrazowy z pocz. XIX w. złożony z swobodnych grup drzew, alei i sadzawki". Dalej zaś wskazał, że "zabytek ten podlega ochronie prawnej, która obejmuje: dwór - p.b. 44, rządcówkę - p.b. 47, domek w parku - p.b. 45, spichlerz - p.b. 49, obora - p.b. 52 oraz park - p.b. 343, 344, 345, 346, 348, 349, 350, 351, 352, 355, 356, 358,361/1 i 1556 (droga) wraz ze stawem p.gr. 357.Ks.W.2813 (D.L.Tab.33) gmina katastralna S.". Zgodnie z art. 142 ust. 1 u.o.z., dobra kultury uznane za zabytek na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami (Dz. U. poz. 265, z 1933 r. poz. 62 i 599, z 1934 r. poz. 976 oraz z 1949 r. poz. 180), a także wpisane do rejestru na podstawie ustawy, o której mowa w art. 140 ust. 1, stają się zabytkami wpisanymi do rejestru w rozumieniu niniejszej ustawy. Stosownie do art. 140 ust. 1 u.o.z. decyzje ostateczne wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U. z 1999 r. poz. 1150, z 2000 r. poz. 1268, z 2002 r. poz. 253 i 984 oraz z 2003 r. poz. 717) zachowują ważność. Przywołana powyżej decyzja o wpisie do rejestru zabytków, wydana została na podstawie art. 5 pkt 1 ustawy o ochronie dóbr kultury z 1962 r. Określenie przedmiotu ochrony nią objętego powinno uwzględniać ww. art. 142 ust. 1 obecnej ustawy, ale to nie może prowadzić do określenia zabytku "na nowo" - z pominięciem treści tej decyzji. Przedmiot ochrony wynikający z ww. decyzji z 1968 r. nie powinien - zdaniem Sądu - budzić wątpliwości. Wymieniono w niej elementy podlegające ochronie, składające się na zespół dworski w S., a w podstawie prawnej wskazano na art. 5 pkt 1 ustawy z 1962 r., zgodnie z którym pod względem rzeczowym przedmiotem ochrony mogły być m. in. zespoły budowlane o wartości architektonicznej. Obecnie obowiązująca ustawa wymienia jako zabytki nieruchome historyczne zespoły budowlane (v. art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b), które definiuje jako powiązaną przestrzennie grupę budynków wyodrębnioną ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowanie materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi (v. art. 3 pkt 13 u.o.z.). Jak wskazuje się w orzecznictwie, zespół budowlany stanowi najczęściej mniejszą jednostkę układu urbanistycznego; może to być również zespół pałacowo-parkowy (zamkowo-parkowy, dworsko-parkowy) czy zespół klasztorny. "Zespół może więc występować jako zespół kilku budynków, w ewentualnym połączeniu np. z zielenią, pozostających w określonym związku funkcjonalnym." (v. wyrok NSA z 4 grudnia 2024 r., sygn. akt II OSK 918/22). Z takim też rodzajem zabytku mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Jest to zabytek o charakterze obszarowym, ale ograniczony do tych części, które go tworzą, a które wymieniono w decyzji o wpisie. Decyzja ta, z 1968 r., nie dotyczy zatem zabytku będącego historycznym układem urbanistycznym czy ruralistycznym ani krajobrazem kulturowym, i inne wartości niż przy tych zabytkach są nią chronione. Podsumowując te rozważania, Sąd zgadza się ze skarżącym, że organ dokonał nadinterpretacji ochrony prawnej wynikającej z ww. decyzji o wpisie do rejestru zabytków z 1968 r. Zgodnie z tą decyzją, przedmiotem ochrony jest zespół dworski w S., a więc powiązana przestrzennie grupa budynków wraz z parkiem wyodrębniona ze względu na wyróżniające cechy tego zespołu. Sąd podziela także stanowisko skarżącego co do tego, że organ dokonał kwalifikacji zabytku sprzecznej z tą, którą sam wyraził w sprawie dotyczącej wykreślenia z rejestru zabytków budynku obory, jak i wyrokiem tut. Sądu, w którym to Sąd w swoich rozważaniach przywołał art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.z., traktujący o ochronie i opiece zespołów budowlanych. Z tych wszystkich przyczyn Sąd za wadliwe uznał stwierdzenie Ministra zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji o braku podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego. Organ ten wskazał na to, że na przedmiotowej działce doszło do znacznej wymiany substancji budowlanej, a wobec tego -uwzględniając uwagi Sądu- winien jeszcze raz ocenić w oparciu o już zgromadzony wyczerpująco materiał dowodowy, po dokonaniu prawidłowej kwalifikacji zabytku (z jakim ma w tej sprawie do czynienia), czy przedstawia ona jakiekolwiek wartości prawnie chronione. W tym celu ponownie dokona oceny zgromadzonych dowodów uznając, że w opiniach prywatnych złożonych w sprawie prawidłowo określono zakres ochrony, jeśli powołano się na historyczny zespół budowlany. Tym samym Sąd przyjął, że Minister naruszył w sprawie: art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. poprzez brak uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej przez WSA w Warszawie w prawomocnym wyroku z 14 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2896/23; art. 6 i 8 k.p.a. oraz art. 142 ust. 1, art. 3 pkt 13, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.z. poprzez dokonanie wadliwiej kwalifikacji zabytku, a także art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. poprzez brak prawidłowej oceny poprzedzonej właściwą oceną zgromadzonych w sprawie dowodów. Dlatego też Sąd uznał, że sprawa nie została należycie załatwiona, a rozpoznawana skarga zasługuje w pełni na uwzględnienie. W tych warunkach, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 200 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji. ----------------------- #