VII SA/Wa 2434/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Agnieszka Wilczewska-Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi K. S. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki postanawia: odmówić K. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 października 2016 r. odmówiono K. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W dniu 24 października 2016 r. (data nadania w UP) wpłynął do Sądu sprzeciw K. S. od ww. postanowienia z dnia 4 października 2016 r. Wskutek wniesienia sprzeciwu postanowienie z dnia 4 października 2016 r. traci moc i dlatego sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownemu rozpoznaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 poz. 718 ze zm., zwana dalej p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata lub radcy prawnego jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.) Generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się więc z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). Instytucja przyznania prawa pomocy ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być więc przyznane na wniosek osób bardzo ubogich znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich poniesienie byłoby związane z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Przy czym wymaga podkreślenia, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (zob. J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Jak podkreślił także Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawa pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Jeżeli ocena wniosku nasuwa wątpliwości, to stosownie do art. 255 p.p.s.a. sąd może wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń, dostarczenia dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody lub stan rodzinny. Gdy zainteresowany otrzymaniem prawa pomocy zaniecha współpracy w tym zakresie, to sąd traci możliwość dokonania obiektywnej oceny rzeczywistej sytuacji, w jakiej się ów znajduje, co skutkuje niewyjaśnieniem okoliczności sprawy i odmową udzielenia prawa pomocy. Ponadto, wniosek oraz dokumenty i oświadczenia są weryfikowane przez sąd pod względem ich wiarygodności. Uznanie ich za niewiarygodne uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak stosownej dokumentacji przedstawiającej rzeczywiste koszty utrzymania wnioskującego oraz brak wiarygodnej argumentacji wniosku o przyznanie prawa pomocy powoduje, że Sąd, w oparciu o przesłanki z art. 246 p.p.s.a., nie może uwzględnić wniosku i przyznać prawa pomocy w zakresie żądanym przez stronę. Z treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną i trójką dzieci. Źródłem utrzymania rodziny wnioskodawcy są dochody z tytułu pracy w wysokości 4248 złotych netto miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca wskazał, że wniosek jest zasadny, gdyż sumaryczny dochód wnioskodawcy jest porównywalny z minimum socjalnym podawanym przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Wnioskodawca wskazał, że posiada dom o pow. 130 m2 o szacunkowej wartości około 800 000 złotych. Podał, że posiada samochód osobowy [...] z 2004 r. o wartości 5000 złotych. Wskazał, że koszt utrzymania domu (prąd, gaz, podatek) to około 1 000 złotych miesięcznie. W dodatkowym piśmie złożonym na wezwanie Sądu wnioskodawca wskazał, że nie posiada listy opłat miesięcznych dotyczących kosztów żywności, odzieży, leków itp. Wnioskodawca dodał, że sumaryczne koszty utrzymania nie zawsze są niższe niż sumaryczne dochody. Altany będące przedmiotem sprawy są własnością wnioskodawcy. Zostały wybudowane przez poprzedniego właściciela. Nie posiada stałego wynagrodzenia i rachunku bankowego. Samochód jest poważnie uszkodzony i od dłuższego czasu nie jest używany, stoi na posesji. Nie otrzymuje świadczeń społecznych, ani wsparcia od innych osób. W załączeniu wnioskodawca przedstawił kopię dokumentu PIT własnego i małżonki oraz kserokopie dowodów wpłat za gaz i prąd. Mając powyższe na uwadze oraz wzgląd na okoliczności sprawy niniejszej należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał w przekonujący sposób, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W formularzu PPF wskazał, że posiada dochód z pracy w wysokości 4248 złotych, nie wskazał, przy tym by dochód ten nie był dochodem stałym. Dopiero na wezwanie do udokumentowania wysokości dochodu poprzez nadesłanie zaświadczenia o zarobkach (bądź nadesłania wyciągu z rachunku bankowego) wnioskodawca wskazał, że nie osiąga stałego dochodu i nie posiada rachunku bankowego. W tym stanie rzeczy trudno stwierdzić jaki faktycznie miesięczny dochód uzyskuje wnioskodawca. Jednocześnie wnioskodawca nie potwierdził w żaden sposób wysokości uzyskiwanego dochodu. Wnioskodawca nie wyszczególnił także kosztów utrzymania domu oraz nie wskazał stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziny wskazując, że "nie posiada listy opłat miesięcznych". Wnioskodawca powinien w tej sytuacji taką listę sporządzić, chociażby orientacyjnie, gdyż jest to informacja o tyle ważna, iż dopiero porównanie koniecznych wydatków z wpływami pozwoli na prawidłową ocenę możliwości materialnych strony. Nie jest tym samym wiadome jakie wnioskodawca ponosi wydatki związane z wyżywieniem rodziny, kształceniem dzieci (opłaty za studia), innymi wydatkami własnymi i rodziny, utrzymaniem domu (woda, wywóz nieczystości, podatek od nieruchomości), samochodu (obowiązkowe ubezpieczenie OC) itp. Wnioskodawca nie podał także jakiej wielkości jest nieruchomość na której usytuowany jest dom wnioskodawcy i altany będące przedmiotem sprawy, pomimo istnienia pozycji w formularzu PPF, a także skierowania do wnioskodawcy wprost pytania w tej kwestii w zarządzeniu z dnia 12 września 2016 r. Jeszcze raz należy wskazać, że warunkiem przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym jest wykazanie przez wnioskodawcę, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie ma mowy o uprawdopodobnieniu. Wybiórcze przedstawienie swojej sytuacji materialnej uniemożliwia ocenę możliwości finansowych wnioskodawcy w zakresie ponoszenia kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Nie można się zgodzić ze stwierdzeniem zawartym w złożonym sprzeciwie, że załączony PIT- 37 jest wystarczającym dokumentem obrazującym rzeczywistą sytuację dochodową strony, z tego względu że dotyczy on okresu za rok 2015 r. Fakt uzyskiwania dochodu w kwocie 4248 złotych oraz ponoszenia wydatków nie został poparty żadnymi dokumentami, ani szczegółowymi wyjaśnieniami strony. Ponadto, podkreślić trzeba, w odniesieniu do argumentacji podniesionej w sprzeciwie, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. Sąd dokonując oceny musi brać także pod uwagę, że środki przeznaczone na realizację prawa pomocy są środkami publicznymi, z czego wypływa obowiązek szczególnie dokładnego nimi gospodarowania. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nie może być zatem rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji i Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 listopada 2011 r., sygn. akt I FSK 1633/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W końcu także stwierdzić należy, że sytuacja skarżącego nie może być zła, skoro ponosił on samodzielnie koszty sądowe w dwóch sprawach (niniejszej i sprawie o sygn. akt VII SA/Wa 2433/14), jak również korzystał z pomocy ustanowionego przez siebie profesjonalnego pełnomocnika. W obecnej sprawie na koszty sądowe składały się: 500 złotych z tytuły wpisu sądowego od skargi, 100 złotych z tytułu opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku, 250 złotych z tytułu wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Nadto, na obecnym etapie postępowania brak jest konieczności ustanawiania dla wnioskodawcy profesjonalnego pełnomocnika, jak również zwalnia strony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, albowiem z akt sprawy wynika, że wnioskodawca złożył już w niniejszej sprawie skargę kasacyjną, sporządzoną przez profesjonalnego pełnomocnika, jak również ją opłacił. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wnioskodawca może brać udział samodzielnie. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.