VII SA/Wa 2628/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Włodzimierz Kowalczyk po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. Z. i J. Z. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 grudnia 2017 r. w sprawie ze skargi B. Z. i J. Z. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie z dnia 28 grudnia 2017 r. Skarżący po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. We wniosku skarżący wskazali, że posiadają budynek mieszkalny o powierzchni 48 m2, mieszkanie o powierzchni 51 m2 oraz 4 garaże murowane o łącznej powierzchni 60 m2. B. Z. uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 1840,79 zł netto miesięcznie. J. Z. od czerwca 2016 r. jest osobą bezrobotną, otrzymuje zasiłek w kwocie 705,92 zł miesięcznie. Skarżący wymieniając zobowiązania i stałe wydatki zaliczyli do nich: opłaty za prąd – 80 zł, za wodę – 110 zł, opłatę za działkę – 60 zł, wydatki na opał – 350 zł, ratę pożyczki – 139 zł, koszty utrzymania samochodu - 120 zł, koszty leczenia – 250 zł, wydatki na żywność i odzież – 750 zł. Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2017 r. starszy referendarz sądowy przyznał skarżącym prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi i ustanowienie adwokata, zaś w pozostałym zakresie wniosek oddalić. Od powyższego postanowienia skarżący wnieśli sprzeciw. Postanowieniem z dnia 7 marca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił sprzeciw. Skarżący po otrzymaniu wezwania do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści formularza wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wynika, że skarżący posiadają budynek mieszkalny o powierzchni 48 m2, mieszkanie o powierzchni 51 m2 (w którym mieszka córka skarżących) oraz 4 garaże murowane o łącznej powierzchni 60 m2. B. Z. uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 1800 zł netto miesięcznie. J. Z. jest osobą bezrobotną, w lipcu 2017 r. utracił prawo do zasiłku dla osób bezrobotnych. Z wniosku wynika, że MOPS czasowo przyznał skarżącemu zasiłek w kwocie 534 zł miesięcznie. Skarżący do zobowiązań i stałych wydatków zaliczyli: podatek od nieruchomości – 134 zł, opłaty za prąd – 60 zł, za wodę – 80 zł, za śmieci – 24 zł, za gaz – 40 zł, telefon – 45 zł, wydatki na opał – 400 zł, ratę pożyczki – 140 zł, koszty leczenia – 200 zł, wydatki na odzież, obuwie – 200 zł, na żywność i środki czystości – 1000 zł. Postanowieniem z dnia 28 grudnia 2017 r., po rozpoznaniu ww. wniosku skarżących, starszy referendarz sądowy zmienił pkt 3 postanowienia z dnia 16 stycznia 2017 r. w ten sposób, że przyznał skarżącym prawo pomocy poprzez zwolnienie od części wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 150 zł, zaś w pozostałym zakresie odmówił zmiany pkt 3 postanowienia z dnia 16 stycznia 2017 r. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wskazali, że po odliczeniu kosztów stałych w wysokości 2323 zł od ich dochodu w wysokości 2334 zł, pozostaje im zaledwie kilkadziesiąt złotych, więc nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej "ppsa", w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy może być zmienione, na co wskazuje treść art. 165 ustawy, musi jednak nastąpić zmiana okoliczności sprawy (stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych), które stanowiły podstawę wcześniejszego orzeczenia. Wniosek taki może być zatem uwzględniony wówczas, gdy nastąpiło istotne pogorszenie sytuacji materialnej wnioskodawcy. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę zmiany orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, spoczywa na stronie. Warto również wskazać, że odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. np. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 r., sygn. akt I FZ 291/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W niniejszej sprawie Sąd podziela stanowisko Starszego referendarza sądowego o konieczności zmiany wniosku w zakresie częściowego zwolnienia skarżących od wpisu od skargi kasacyjnej. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawa pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Rozpatrując niniejszy wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata słusznie uznano, że nie występują przesłanki, które uzasadniałyby zmianę orzeczenia z dnia 16 stycznia 2017 r. Z przedstawionej przez skarżących w pierwotnym wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacji majątkowej wynika, że utrzymywali się z dochodów o łącznej wysokości 2546,71 zł, zaś w chwili obecnej z uwagi na utratę przez skarżącego prawa do zasiłku w lipcu 2017 r. i czasowo przyznanym zasiłkiem w kwocie 534 zł, skarżący utrzymują się z dochodów o łącznej wysokości 2334 zł miesięcznie. Z powyższego wynika, że sytuacja majątkowa skarżących uległa pogorszeniu i obecnie ich dochód jest mniejszy o 212,71 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu zmiana sytuacji majątkowej nie jest na tyle znaczna, aby uzasadniała zwolnienie skarżących w całości od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Należy wskazać, że pierwsze orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy zapadło w styczniu 2017 r., a więc rok temu i w postanowieniu została wskazana wysokość kosztów, które mogą pojawić się na dalszym etapie postępowania. Zatem skarżący powinni poczynić starania o zabezpieczenie tych kosztów, jeśli nie w całości to chociaż w części. Reasumując wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Przede wszystkim osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez skarżącego środki okażą się niewystarczające do obrony jego praw przed sądem, może być skarżącemu przyznane prawo pomocy. Przyznanie prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy, badając szczegółowo sytuację materialną strony, zastanie zmienił pkt 3 postanowienie z dnia 16 stycznia 2017 r., poprzez przyznanie skarżącym prawa pomocy poprzez zwolnienie z części wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 150 zł, a w pozostałej części odmówił zmiany. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1, art. 165 oraz art. 246 p.p.s.a., postanowiono, jak w sentencji.