VII SA/Wa 2868/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Zielińska-Śpiewak po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. Ż. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2017 r. w sprawie ze skargi J. Ż. i J. Ż. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie z dnia 23 lutego 2017 r. Skarżący po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożyli wnioski o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku J. Ż. wskazał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, studentem studiów niestacjonarnych magisterskich. Oświadczył, że jest na utrzymaniu rodziców oraz ludzi dobrej woli. Czesne za studia płaci "jako dar woli rodziców i dobrych ludzi". Wskazał, że posiada wspólny lokal z rodzicami o pow. 60 m2. Pismem z dnia 24 lutego 2016 r. wezwano wnioskodawcę do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podanie: czy zamieszkuje wspólnie z rodzicami i prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe; czy pobiera stypendium, jeśli tak, w jakiej wysokości; czy podejmuje prace dodatkowe, dorywcze, sezonowe, umowy zlecenia, a jeśli tak, jakie uzyskuje dochody; z czego lub przy czyjej pomocy się utrzymuje, czy jest na wyłącznym utrzymaniu rodziców, w jakiej wysokości miesięcznie uzyskuje pomoc finansową od rodziców lub innych osób; ile wynosi opłata za studia i przez kogo jest opłacana. J. Ż. udzielił odpowiedzi pismem z dnia 16 marca 2016 r. Wyjaśnił, że zamieszkuje wspólnie z rodzicami, utrzymuje się z kieszonkowego od rodziców. Oświadczył, że nie pobiera stypendium, a opłata za studia wynosi 550 złotych miesięcznie, Postanowieniem z dnia 18 maja 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił J. Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, uznając, że nie wykazał on w sposób dostateczny, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący złożył sprzeciw. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie z dnia 18 maja 2016 r. Skarżący J. Ż. w dniu 21 listopada 2016 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W takiej sytuacji kolejny wniosek J. Ż. został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia 18 maja 2016 r. w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) i postanowieniem z dnia 23 lutego 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia z dnia 18 maja 2016 r., odmawiającego przyznania J. Ż. prawa pomocy. W ocenie starszego referendarza sądowego skoro J. Ż. w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy złożył oświadczenie pokrywające się z oświadczeniem złożonym uprzednio, to nie zaistniała przesłanka, która dawałaby podstawę do zmiany postanowienia z dnia 18 maja 2016 r. odmawiającego przyznania skarżącemu prawa pomocy, J. Ż. nie wykazał bowiem, aby nastąpiło pogorszenie jego sytuacji finansowej. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wskazał, że w zaskarżonym postanowieniu brak jest funkcji osoby rozpoznającej, a tym samym wydającej postanowienie z dnia 23 lutego 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte po wejściu w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), które weszły w życie z dniem 15 sierpnia 2015 r. Zgodnie zatem z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej "ppsa", w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy może być zmienione, na co wskazuje treść art. 165 ustawy, musi jednak nastąpić zmiana okoliczności sprawy (stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych), które stanowiły podstawę wcześniejszego orzeczenia. Wniosek taki może być zatem uwzględniony wówczas, gdy nastąpiło istotne pogorszenie sytuacji materialnej wnioskodawcy. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę zmiany orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, spoczywa na stronie. Warto również wskazać, że odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. np. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 r., sygn. akt I FZ 291/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W niniejszej sprawie Sąd podziela stanowisko Starszego referendarza sądowego, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o zmianę orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawa pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Rozpatrując niniejszy wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata słusznie uznano, że nie występują przesłanki, które uzasadniałyby zmianę orzeczenia z dnia 18 maja 2016 r. Z przedstawionej przez skarżącego sytuacji majątkowej nie wynika, aby sytuacja majątkowa i finansowa uległa pogorszeniu od czasu złożenia pierwszego wniosku w przedmiocie prawa pomocy, a rozpoznanego postanowieniem z dnia 18 maja 2016 r. Reasumując wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Przede wszystkim osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez skarżącego środki okażą się niewystarczające do obrony jego praw przed sądem, może być skarżącemu przyznane prawo pomocy. Przyznanie prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy, badając szczegółowo sytuację materialną strony, zastanie odmówił wnioskodawcy zmiany postanowienia z dnia 18 maja 2016 r. w przedmiocie prawa pomocy. Odnosząc się do zarzutu niewskazania w postanowieniu z dnia 23 lutego 2017 r. funkcji osoby rozpoznającej, a tym samym wydającej to postanowienie, należy wskazać, że jest on niezasadny, ponieważ w postanowieniu tym wskazano, że wydaje je starszy referendarz sądowy. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1, art. 165 oraz art. 246 p.p.s.a., postanowiono, jak w sentencji.