VIII SA/Wa 1130/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński /sprawozdawca/, Sędziowie Sędzia WSA Artur Kot, Sędzia WSA Sławomir Fularski, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2011 r. sprawy ze skargi W. U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Syg. akt VIII SA/Wa 1130/10 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] września 2010 roku, nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku W. U. z dnia [...] września 2010 roku o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, biorąc za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (DZ.U z 2000 roku, nr 98, poz. 1071 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2010 roku, nr [...]. Podstawą wydania decyzji były następujące ustalenia faktyczne i ocena prawna. Z dokumentacji załączonej do akt sprawy wynika, że W. U. w okresach od [...] marca do [...] maja 1997 roku i od [...] maja 1997 roku do [...] sierpnia 2007 roku tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Łączny staż ubezpieczeniowy skarżącego wyniósł [...] lata [...] miesięcy i [...] dni. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2010 roku ustaliła, że skarżący jest niezdolny do samodzielnej egzystencji od [...] sierpnia 2007 roku do [...] grudnia 2011 roku. W okresie od [...] maja 2001 roku do [...] lutego 2006 roku skarżący sprawował opiekę nad chorą matką. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją siostrą i utrzymują się z emerytury siostry w wysokości [...] brutto i otrzymywanego przez skarżącego zasiłku celowego w kwocie [...] zł, co daje łącznie kwotę [...] zł brutto. Organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DZ.U z 2009, nr 153, poz. 1227 ze zm. dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS) jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W ocenie organu po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień w trybie zwykłym. Przez szczególne okoliczności należy rozumieć wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ wskazywał, że pojęcie w ,,drodze wyjątku’’ nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący w 10 - leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie udowodnił żądnych okresów składkowych. Natomiast udowodnione okresy nieskładkowe wynoszące 4 lata 8 miesięcy i 9 dni nie mogą zostać uwzględnione w ocenianym do uprawnień 10 – leciu ponieważ podlegają ograniczeniu do 1/3 wysokości okresów składkowych, których nie udowodniono. Nadto organ zwracał uwagę, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo usprawiedliwiać szczególne okoliczności (wyrok NSA z 9 października 2008 roku, syg. akt I OSK 378/08). Organ wyjaśniał, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru powinna się ona liczyć z jego konsekwencjami. Art.83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] września 2010 roku wniósł W. U.. W uzasadnieniu skargi wskazywał, że organ błędnie przyjął średni dochód na osobę w wysokości [...] zł, ponieważ jego siostra jest osobą samodzielną, schorowaną, która sama wymaga pomocy, a nie dzielenia się dobroczynnie swoimi finansami. Nadto siostra spłaca kredyty, ponosi koszty opłat mieszkaniowych. W dalszej części skargi wskazywał, że jest długoletnim honorowym dawcą krwi. Jego krew uratowała życie dziesiątkom ludzi, co winno zobowiązywać do podania mu ręki i przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę organ wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zaprezentowaną argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności). Ocenie Sądu podlegają, zatem zgodność aktów administracyjnych (w tym przypadku decyzji) zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. Kontrola sądów administracyjnych ogranicza się, więc do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawanej sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Ocena ta dokonywana jest według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba, że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Po przeprowadzonej kontroli zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie ponieważ Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozstrzygając sprawę naruszył przepisy postępowania administracyjnego. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i nie uzasadnił należycie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ustawy o rentach i emeryturach z FUS jest związany rygorami postępowania administracyjnego określając jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Wynika to z przepisu art. 124 wyżej powołanej ustawy, która stanowi, że w sprawach o świadczenia stosuje się przepisy k.p.a. chyba że ustawa stanowi inaczej. Zgodnie z zasadą praworządności - art. 6 k.p.a. organ administracji ma obowiązek działać na podstawie przepisów prawa, a więc w toku podejmowanych czynności procesowych musi prawidłowo stosować przepisy kodeksu, w tym przestrzegać dochodzenia prawdy obiektywnej – art. 7 k.p.a., czyli podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego- art. 9 k.p.a. Organ również jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy- art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Trafnie zauważa organ, że do przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o rentach i emeryturach z FUS muszą być łącznie spełnione wszystkie przesłanki. Przesłankami do przyznania świadczenia w tym trybie są: - ubezpieczony lub członek rodziny nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty lub emerytury wskutek szczególnych okoliczności; - nie może ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Odnosząc się do stawianego zarzutu błędnego ustalenia wysokości środków jakie ma do dyspozycji W. U., to należy uznać, iż faktycznie organ w tym zakresie przyjął iż pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją siostrą i doliczył dochody siostry, które uzyskuje ona z emerytury. Jedynym dochodem skarżącego jest zasiłek celowy otrzymywany z pomocy społecznej. Jak wynika uzasadnienia skargi fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z siostrą jest przez niego kwestionowany. Zdaniem Sądu fakt wspólnego zamieszkiwania skarżącego z siostrą w jednym lokalu nie przesądza o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego. Pogląd taki wyraził również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1996 roku, syg. akt II URN 56/95 – Lex Polonica nr 308624 wskazując, że ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym fakt wspólnego zamieszkiwania nie może mieć tu decydującego znaczenia. Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu. Wobec tego, iż skarżący kwestionuje pozostawanie we wspólnym gospodarstwie ze swoją siostrą organ winien w tym zakresie przeprowadzić niezbędne ustalenia faktyczne, które jednoznacznie rozstrzygnęłyby tę kwestię. Nadto organ uznał, że w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy skarżący nie udokumentował żadnego okresu ubezpieczenia i w tym okresie nie zaistniała żądna nadzwyczajna okoliczność, która uniemożliwiała mu nabycie prawa do świadczeń. Należy zauważyć, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje które daną osobę czynią nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również i takie kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Tak więc nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością jako stan wykluczający jej aktywność zawodową lecz także częściowa niezdolność do pracy poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwości zatrudnienia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 stycznia 2009 roku, syg. akt 733/08; z 16 lipca 2010, syg. akt I OSK 687/10). Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy. Jak wynika ze złożonego przez skarżącego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] kwietnia 2010 roku – niepełnosprawność częściowa u skarżącego datuje się już od 2003 roku. Organ dokonując oceny występowania szczególnej okoliczności nie brał pod uwagę daty wystąpienia niepełnosprawności u skarżącego, co z kolei mogło mieć wpływ na możliwość kontynuowania zatrudnienia. Nadto poza uwagą organu pozostała kwestia stanu zdrowia skarżącego. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z jego hospitalizacji w dniach [...] – [...] .08. 2010 roku wynika, że cierpi on na przewlekłą chorobę nerek w stadium [...]. Taki zapis wskazuje, że skarżący choruje od wielu lat i należało wyjaśnić w jakim stopniu jego choroba mogła mieć wpływ na kontynuowanie zatrudnienia. Zdaniem Sądu organ nie wyjaśnił w pełni kwestii wpływu opieki skarżącego nad chorą matką. Nie można z góry przesądzać, że opieka nad chorym członkiem rodziny nie może zostać zaliczona do szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust.1 ustawy o rentach i emeryturach z FUS. Jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust.1 należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 października 2000 roku, syg. akt II SA 954/00, LEX nr 53788). W konsekwencji należy uznać, że organ nie przeprowadził prawidłowo postępowania w zakresie ustalenia czy zaistniały przesłanki do przyznania bądź odmowy świadczenia w trybie art. 83 ust.1 ustawy o rentach i emeryturach z FUS. Z tych też względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł na podstawie art. 152 p.p.s.a.