VIII SA/Wa 22/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak /sprawozdawca/, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Leszek Kobylski, Protokolant Referent Małgorzata Domagalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia należności za okres od [...] października 2009 do [...] września 2010 r.; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3) przyznaje od Skarbu Państwa i nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata J. L. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych stanowiącą 23% podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: "organ odwoławczy" lub "Kolegium"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej "k.p.a."), po rozpoznaniu odwołania M. R. (dalej: "skarżący") od decyzji z dnia [...] października 2012 r., nr [...], wydanej przez Prezydenta Miasta R. (dalej: "organ I instancji", "Prezydent") w części dotyczącej odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] października 2009 r. do [...] września 2010 r. na rzecz osoby uprawnionej – A. R. w łącznej kwocie [...] zł. ([...] zł. należność główna oraz [...] zł. odsetki naliczone na dzień wydania decyzji, tj. [...] października 2012 r.) – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzjami z dnia: [...] sierpnia 2010 r. oraz [...] kwietnia 2011 r. organ I instancji orzekł o obowiązku zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie po [...] zł. wraz z ustawowymi odsetkami od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń, pobranych za okresy odpowiednio od [...] października 2008 r. do [...] września 2009 r. i od [...] października 2009 r. do [...] września 2010 r., otrzymanych przez uprawnioną osobę, syna skarżącego – A. R. W dniu [...] kwietnia 2012 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie w całości (kwoty głównej i odsetek) świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za w/w okresy z uwagi na trudną sytuację życiową. Po wydaniu przez organ I instancji decyzji z dnia [...] czerwca 2012 r, orzekającej o odmowie umorzenia przedmiotowych należności w łącznej kwocie [...] zł ([...] zł. należność główna i [...] zł. odsetki ustawowe na dzień [...] czerwca 2012 r.), skarżący złożył odwołanie, wskutek którego Kolegium decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Po uzupełnieniu materiału dowodowego, organ I instancji, działając na podstawie art. 2, art. 12, art. 25, art. 27, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), w dniu [...] października 2012 r. wydał decyzję o umorzeniu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] października 2008 r. do [...] września 2009 r. na rzecz osoby uprawnionej A. R. w kwocie [...] zł. ([...] zł. należność główna [...] zł. oraz [...] zł. odsetki naliczone na dzień wydania decyzji, tj. [...] października 2012 r.), natomiast odmówił umorzenia należności z tytułu w/w świadczeń za okres świadczeniowy 2009/2010. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że skarżący jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku. Jedynym jego źródłem utrzymania jest pomoc finansowa otrzymywana z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. w kwocie około [...] zł. miesięcznie. Mieszka z matką, która ponosi opłaty za mieszkanie, a on miesięcznie wydaje około [...] zł. na zaspokojenie własnych potrzeb (żywność, odzież i środki czystości). Skarżący leczy się laboratoryjnie u lekarzy specjalistów (w 2008 r. przeszedł operację [...]), wskutek czego na leki wydaje po [...] zł. miesięcznie i został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności z możliwością podejmowania lekkich prac. Po przeanalizowaniu sytuacji życiowej skarżącego organ I instancji uznał, że zasadne jest umorzenie jego zadłużenia za okres świadczeniowy 2008/2009. Natomiast przyczyną częściowej odmowy umorzenia należności było przyjęcie przez organ, że mimo wieku skarżącego ([...] lat) i znikomej szansy na stałe zatrudnienie, może on podejmować lekkie prace (dorywcze, sezonowe), a z wynagrodzenia za nie regulować zaległości alimentacyjne za okres świadczeniowy 2009/2010. Organ wskazał, że umarzając częściowo należność daje mu szansę dalszego, sumiennego wypełnienia swoich obowiązków. Od punktu 2 decyzji organu I instancji odwołał się skarżący, wnosząc o umorzenie całej zaległości z uwagi na jego trudną sytuację zdrowotną i materialną. Rozpoznając sprawę ponownie, organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania i przeanalizował następujące dowody w niniejszej sprawie: - pismo Powiatowego Urzędu Pracy w R. z dnia [...] września 2012 r., z którego wynika, że skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, zakwalifikowany do grupy osób znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy, gdzie pracodawcy niechętnie zatrudniają osoby po 60 roku życia; - oświadczenia skarżącego i jego matki D. R. z dnia [...] września 2012 r., z których wynika ich wspólne zamieszkiwanie, ponoszenie kosztów utrzymania mieszkania przez matkę oraz zakup przez skarżącego leków i żywności dla siebie; - protokół przesłuchania skarżącego z dnia [...] września 2012 r., z którego wynika, że od 2004 r. jest rozwiedziony, jego stan zdrowia jest bardzo zły, ma orzeczony lekki stopień niepełnosprawności do [...] maja 2013 r., utrzymuje się wyłącznie ze środków z pomocy społecznej w kwocie około [...] zł miesięcznie. Jego wniosek o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego za 2010 r. został uwzględniony w całości, a obecnie ma [...] zł. niespłaconych należności; - zaświadczenie Komornika Sądowego z dnia [...] września 2012 r. o dokonanych wpłatach, z którego wynika, że w okresie od [...] września 2005 r. do [...] września 2012 r. zostało wpłacone łącznie [...] zł. Organ odwoławczy, po analizie sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego uznał, że decyzja organu I instancji została wydana prawidłowo, a odmowa umorzenia należności za okres 2009/2010 była uzasadniona. Prezydent przy wydawaniu decyzji nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W ocenie Kolegium, nie ulega wątpliwości, iż sytuacja skarżącego jest szczególna, gdyż uzyskiwane przez niego dochody z pomocy społecznej z trudem wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Jego sytuacja dochodowa i zdrowotna nie pozwalają mu na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan taki jest przy tym efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany do końca nie ma wpływu. Jednocześnie organ odwoławczy podniósł, że w sytuacji umorzenia należności dochodzi do sytuacji, kiedy ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymania dziecka skarżącego, obciążą się faktycznie nie jego, jako osobę zobowiązaną, lecz podatników. Zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z barków rodziców tychże dzieci na barki podatników. Skarżący winien zatem podejmować próby uzyskania jakiegokolwiek zatrudnienia, chociażby dorywczego, aby w ten sposób móc podołać ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu i zwrotowi świadczeń wypłaconych z tego funduszu. Jednocześnie organ wskazał, że skarżący, zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności ważnym do końca maja 2013 r., może podejmować lekkie prace, które nie będą miały negatywnego wpływu na jego stan zdrowia. W skardze na decyzję z dnia [...] listopada 2012 r., skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpatrzenia, zarzucając brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy przez błędne przyjęcie, że jest osobą zdolną do podejmowania prac dorywczych, brak oceny materiału dowodowego, w tym w szczególności zaświadczeń lekarskich dotyczących stanu jego zdrowia. Zdaniem skarżącego organ nie wziął pod uwagę, że jest on osobą schorowaną, cierpi na [...], [...], jest po operacji [...] i nie ma dla niego propozycji pracy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2013 r. (data prezentaty Sądu) pełnomocnik skarżącego, ustanowiony z urzędu, wniósł o uchylenie zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji w punkcie drugim (k. [...]-[...], protokół rozprawy k. [...]) i przekazanie sprawy do ponownego rozstrzygnięcia. Podniósł, iż niezrozumiałym jest stanowisko Kolegium, które umorzyło świadczenia alimentacyjne za okres świadczeniowy 2008/2009, oceniło sytuację skarżącego jako szczególną, gdyż uzyskiwane przez niego dochody z trudem wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, przyjęło, że taka sytuacja jest wynikiem czynników obiektywnych, na które skarżący do końca nie ma wpływu, a jednocześnie odmówiło umorzenia zaległości alimentacyjnych za okres 2009/2010. Zdaniem pełnomocnika, organy winny w tej sytuacji oceniać bieżącą sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, która daje podstawę do umorzenia wszystkich wymaganych zobowiązań alimentacyjnych. Organ odwoławczy naruszył przepis art. 107 § 3 k.p.a., ponieważ nie wskazał, na podstawie jakich okoliczności przyjął, że skarżący jest w stanie znaleźć zatrudnienie, nie ocenił tego w świetle dowodów w postaci: zaświadczenia o stanie zdrowia skarżącego, pisma z Powiatowego Urzędu Pracy w R. z dnia [...] września 2012 r. oraz informacji Komornika Sądowego z dnia [...] września 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 134, poz. 1269), sądy administracyjne kontrolują legalność zaskarżonych decyzji, a więc prawidłowość zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafność ich wykładni. Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd, naruszenia przepisów prawa w stopniu mającym wpływ na rozstrzygnięcie - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej "p.p.s.a."). Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 27 ust. 1 tej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Tego skarżący nie kwestionuje, decyzje administracyjne, stanowiące podstawę zwrotu świadczeń za okresy: 2008/2009 i 2009/2010 są ostateczne. Jednocześnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności (wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2011 r., I OSK 371/11, LEX nr 1082740, wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 listopada 2010 r., II SA/Łd 1048/10, LEX nr 755689). Decyzja podejmowana przez organ administracji na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter uznaniowy (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2011 r., I OSK 1794/10, LEX nr 1082675), co oznacza, że organ orzekający może, ale nie musi umorzyć należności. Jednak decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne. Wymagają uzasadnienia odpowiadającego dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a. Decyzje uznaniowe powinny zatem być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji tej musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r., II SA/Lu 636/11, LEX nr 1152937). Uznanie administracyjne nie oznacza dowolności w sposobie rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie zobowiązania publicznoprawnego. Sądowa kontrola należycie uzasadnionej decyzji wydanej w tym trybie sprowadza się do badania legalności przeprowadzonego przez organ postępowania wyjaśniającego, poprawności oceny dokonywanej na podstawie stanu faktycznego sprawy oraz ustalenia (por. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2001 r., I SA/Ka 49800, PP 2001 Nr 45, s.14, wyrok NSA z dnia 26 września 2003 r., III SA 2457/02, LEX nr 145036). Przenosząc powyższe wywody na stan faktyczny w przedmiotowej sprawie należy wskazać, że organy obu instancji przekroczyły granice uznania dozwolonego prawem przy ocenie aktualnej sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego w części dotyczącej odmowy umorzenia należności za okres świadczeniowy 2009/2010, ponieważ nie wszystkie dowody poddały dokładnej i obiektywnej ocenie. Z jednej strony, dokonując częściowego umorzenia należności alimentacyjnych za okres 2008/2009 organy uznały, że skarżący lat [...] jest osobą: długotrwale bezrobotną, niepełnosprawną, zakwalifikowaną przez Powiatowy Urząd Pracy w R. do osób znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy z uwagi na zwiększone trudności z jej znalezieniem, wymagającą leczenia, utrzymującą się ze świadczeń z pomocy społecznej oraz pomocy matki, przy czym stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany do końca nie ma wpływu, a z drugiej strony, odmawiając umorzenia należności z tego samego tytułu za okres 2009/2010 doszły do wniosku, że powinien podjąć próby uzyskania jakiegokolwiek zatrudnienia, chociażby dorywczego, aby w ten sposób móc podołać ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu i zwrotowi świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Dla potwierdzenia swojego stanowiska podniosły, że ważność orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącego upływa z końcem maja 2013 r., a zgodnie z tym orzeczeniem może on podejmować prace lekkie, które nie będą miały negatywnego wpływu na jego stan zdrowia. Zdaniem Sądu, powyższe stanowisko organów jest nieprzekonujące i wewnętrznie sprzeczne. W motywach zaskarżonej decyzji zabrakło indywidualnej, dogłębnej oceny aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej, zawodowej i finansowej skarżącego, która pozwoliłaby na stwierdzenie, że jest on rzeczywiście w stanie spłacić kwotę [...] zł. Organy przyznały, że z uwagi na wiek, skarżący może mieć trudności ze znalezieniem stałego zatrudnienia, ale jednocześnie wskazały mu na możliwość podjęcia lekkich prac, wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności. Nie dokonały przy tym wnikliwej analizy pisma Powiatowego Urzędu Pracy w R. z dnia [...] września 2012 r., obejmującego historię bezrobotnego oraz informację, sporządzoną przez kierownika Centrum Aktywizacji Zawodowej E. G., z której wynika, iż na jedną ofertę pracy przypada 72 osoby bezrobotne, a osoby po 60 roku życia nie są chętnie zatrudniane przez pracodawców, o czym może świadczyć oferta pracy dla skarżącego w zawodzie dozorcy z dnia [...] grudnia 2011 r., gdzie nie został zatrudniony. Zdaniem Sądu, organy nie wykazały również, że skarżący ma możliwość podjęcia lekkich prac dorywczych tego rodzaju, aby wynagrodzenie z tego tytułu pozwoliło mu na spłatę przedmiotowych zaległości, bieżące alimenty oraz własne utrzymanie, w tym na jego leczenie. Organy zupełnie dowolnie założyły, że skarżący aktualnie może wykonywać prace dorywcze, czy sezonowe, nie analizując nie tylko dokumentacji z Powiatowego Urzędu Pracy, ale i stanu jego zdrowia, udokumentowanego zaświadczeniami lekarskimi od lekarza [...] ([...]) i [...] ([...]). Organy przyjęły, że skarżący wymaga systematycznego leczenia, jednak wzięły pod uwagę tylko orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, z którego wynika możliwość podejmowania lekkich prac. Z uzasadnienia zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji wynika również brak analizy przyczyn aktualnego stanu majątkowego skarżącego, który od wielu lat nie poprawia się (od września 2005 r. do września 2012 r. spłacił do Komornika tylko kwotę [...] zł. – pismo Komornika z dnia [...] września 2012 r., korzysta z pomocy matki oraz pomocy społecznej w formie zasiłków okresowych, celowych, w październiku 2010 r. otrzymał umorzenie zadłużenia w zaliczce alimentacyjnej). W tym miejscu Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 k.p.a., na organie prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Jednym z przepisów zapewniających realizację tej zasady jest art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Szczególnie przy wydawaniu decyzji uznaniowych organy administracji powinny mieć na uwadze wyważenie interesu społecznego oraz słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Uzasadnienie decyzji uznaniowej powinno być przekonujące, a wnioski wyciągnięte na podstawie wszechstronnej oceny materiału dowodnego logiczne. Kontrolowana decyzja nie spełnia tych przesłanek, bowiem wnioski wyciągnięte z analizowanych dowodów są wewnętrznie sprzeczne. Nie poddaje się zatem prawidłowej kontroli sądowej. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy administracji powinny dokonać wszechstronnej oceny całości materiału dowodowego pod kątem ustalenia, czy bieżąca, aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego jest szczególna, czy pozwala mu na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, czy ewentualna niemożność zwrotu świadczeń za okres 2009/2010 jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, czemu dadzą wyraz w uzasadnieniu, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 k.p.a. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. orzekł, jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a. (punkt 2 wyroku), zaś o kosztach postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. (punkt 3 wyroku).