VIII SA/Wa 309/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Cezary Kosterna, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski /sprawozdawca/, Sędzia WSA Justyna Mazur, Protokolant Referent stażysta Dorota Jaworska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi E. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa i nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata A. K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), po rozpatrzeniu wniosku E. R. z dnia [...] października 2012 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS), odmówił przyznania ww. świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyznanie wnioskowanego świadczenia jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podniósł, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawczyni udokumentowała [...] lata, [...] miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych matki, która zmarła w wieku [...] lat. Okresy nieskładkowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci matki wnioskodawczyni - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - uwzględniono [...] lata, [...] miesiące, [...] dni tych okresów. W latach 2002 - 2006 matka wnioskodawczyni nie wykonywała zatrudnienia, ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec matki wnioskodawczyni nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia lub objęcia ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ zauważył ponadto, że z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, iż wnioskodawczyni jest osobą pełnoletnią. Zgodnie zaś z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, wiekiem - w myśl art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - uprawniającym (przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek) do świadczenia w drodze wyjątku, jest wiek, w którym osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnosprawność (wiek poniżej 18 roku życia). Pobieranie więc nauki powyżej 18 roku życia nie jest przesłanką uprawniającą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Pismem z dnia [...] stycznia 2012 r. (data nadania w placówce pocztowej) E. R. zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że nie ma niezbędnych środków do utrzymania bowiem jedynym źródłem jej dochodu jest zasiłek rodzinny, który nie zapewnia minimum egzystencji. Wyjaśniła, że ma [...] lat i jest uczennicą szkoły średniej, w której naukę rozpoczęła, kiedy żyła jeszcze matka zapewniająca jej na to środki. Dlatego też w swoim wniosku prosiła o przyznanie świadczenia do dnia [...] czerwca 2012 r., czyli do zdania matury i zakończenia tego etapu nauki. Wnioskująca o ponowne rozpoznanie sprawy wskazała nadto, że jej matka w okresie nie objętym ubezpieczeniem społecznym była bezrobotną poszukującą bezskutecznie pracy w rejonie objętym dużym bezrobociem, będąc cały czas zarejestrowaną w powiatowym urzędzie pracy. W konkluzji swojego wniosku E. R. wskazała, że organ naruszył jej konstytucyjne prawo do decydowania o swoim życiu osobistym (art. 47). Podniosła, że prawo do renty na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nabywają też osoby, które uczą się zaocznie i wieczorowo. Dlatego też wnosi o przyznanie renty specjalnej na okres 9 miesięcy, czyli okresu niezbędnego do ukończenia szkoły. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.) - dalej: K.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. W uzasadnieniu organ podtrzymując swoją dotychczasową argumentację wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki wskazane w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnej okoliczności, na skutek których matka wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień w trybie zwykłym. W okresie od [...] czerwca 2000 r. do [...] października 2006 r., tj. przez ponad 6 lat matka wnioskodawczyni nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy nie wynika zaś, aby w powyższym okresie ubezpieczona nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem nie była wobec niej ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do podnoszonego przez wnioskodawczynię braku możliwości znalezienia przez jej matkę pracy, organ wyjaśnił, że przy ocenie szczególnych okoliczności o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS problemy ze znalezieniem pracy są brane pod uwagę. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja na rynku pracy jest trudna, jednakże, okoliczność ta nie może być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Trudności w znalezieniu pracy nie oznaczają bowiem niemożności jej podjęcia w rozumieniu ww. przepisu. W sprawie nie zachodzą więc szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez matkę wnioskodawczyni warunków do świadczenia w na zasadach ogólnych. Ponadto, w ocenie organu, renta rodzinna nie może być wnioskodawczyni przyznana, ponieważ nie spełnia ona jednego z warunków wynikających z art. 83 o emeryturach i rentach z FUS, dotyczących niemożności podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Wiek jako przesłanka niemożności podjęcia pracy oznacza bowiem wiek poniżej 18 lat lub wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można zaś w myśl Kodeksu pracy zostać pracownikiem zatrudnionym w celach zarobkowych. Z ww. przepisu wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy. W sytuacji wnioskodawczyni przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi. Jest to więc okoliczność przesądzająca o niemożności uwzględnienia wniosku w trybie wyjątku. Organ dodatkowo wyjaśnił, że przedstawiona przez wnioskodawczynię sytuacja materialna jest niewątpliwie trudna, nie stanowi ona jednak wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych. Pismem z dnia [...] marca 2012 r. E. R. (dalej jako skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na ww. decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2012 r., wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi powtórzyła co do zasady swoją dotychczasową argumentację w sprawie. Wskazała, że prawo do renty rodzinnej mają dzieci uczące się, które przekroczyły 16 rok życia. Podniosła, że jej matka udowodniła okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące [...] lata i [...] miesięcy. Wskazała, że przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy, czego jednak ZUS nie uwzględnił. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podnosząc, że skarżąca jest osobą pełnoletnią i zdolną do pracy. Fakt zaś, że skarżąca kontynuuje naukę, nie ma wpływu na jej zdolność do pracy ocenianą pod względem wieku i stanu zdrowia. Wśród okoliczności mogących skutkować niezdolnością do pracy ustawodawca nie wymienił bowiem kontynuowania nauki w szkole, niezależnie od jej trybu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że kontrola sądowo-administracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżony akt nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność, bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zarówno bowiem zaskarżona jak i poprzedzająca ją decyzja są zgodne z prawem. Na wstępie przede wszystkim wyjaśnić należy, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało zainicjowane wnioskiem skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce. Kontrolowana przez Sąd sprawa, nie dotyczy więc przyznania skarżącej świadczenia w trybie zwykłym - po spełnieniu przez nią uprawnień ustawowych, a przyznania przez Prezesa ZUS świadczenia w trybie szczególnym. Istotnym jest, że w odróżnieniu od ogólnych zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego (tj. świadczeń finansowanych i zależnych od zgromadzonych na ten cel na indywidualnych kontach ubezpieczonych środków pochodzących ze składek ubezpieczeniowych), jest to regulacja szczególna. Pozwala ona na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane są z budżetu państwa (art. 84 ustawy), nie zaś z FUS, kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie. Z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowiącym podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Pierwszy z wymienionych w przepisie warunków dotyczy ubezpieczenia wnioskodawcy lub osoby zmarłej, po której żąda przyznania świadczenia wnioskodawca. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku i po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Tak więc, przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. W ocenie Sądu organ prawidłowo ustalił, że skarżąca nie wykazała szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie przez jej matkę warunków wymaganych w ustawie do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Z akt sprawy wynika wprawdzie, że zmarła w wieku [...] lat matka skarżącej udowodniła [...] lata i [...] miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. Jednakże w 10 - leciu przypadającym przed dniem śmierci matki skarżącej zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniony został okres wynoszący jedynie [...] lata, [...] miesiące i [...] dni ww. okresów. W okresie od [...] czerwca 2000 r. do [...] października 2006 r. matka skarżącej nie podejmowała bowiem zatrudnienia, ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (v. wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00). Słusznie zaś organ zauważył, że wobec matki skarżącej nie była w ww. okresie orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały więc żadne przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia matki skarżącej, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez nią zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Za szczególne okoliczności nie mogą być zaś uznane trudności w podjęciu zatrudnienia przez matkę skarżącej z uwagi na zamieszkiwanie w rejonie o dużym bezrobociu bez wykazania aktywności zmierzającej do zmiany sytuacji. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które, niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy. Prawidłowo również organ zauważył, że skarżąca nie spełnia jednej z przesłanek zawartych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a dotyczącej niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Ww. przepis jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te bezwzględnie winny dotyczyć osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i dotyczą one dwóch sytuacji. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi inwalidztwo w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości wykonywania pracy. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej zaczyna się wieku 18 lat, a kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. Bezsprzecznie jednak w sprawie niniejszej żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Bezspornym jest bowiem, że skarżąca nie została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy przez lekarza orzecznika ZUS. Trafnie również wskazał organ, że wiek jako przesłanka niemożności podjęcia pracy oznacza wiek poniżej 18 lat lub wiek emerytalny. Przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest więc pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy. Poza sporem w niniejszej sprawie natomiast pozostaje, że skarżąca ubiegając się o świadczenie w drodze wyjątku miała ukończone 18 lat. W związku z powyższym, zdaniem Sądu wydane przez Prezesa ZUS rozstrzygnięcie jest prawidłowe, zostało w wystarczający sposób uzasadnione i nie jest dowolne. Przy wydaniu rozstrzygnięcia nie doszło bowiem do przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Przedstawione w zaskarżonym rozstrzygnięciu stanowisko organu co do stanu faktycznego sprawy i oceny jej skutków na gruncie prawnym jest zasadne, znajduje oparcie w obowiązujących w tej materii przepisach prawa. Sąd nie stwierdził zaś takiego naruszenia przez organ przepisów postępowania, które mogłoby uzasadniać uchylenie wydanej decyzji. Mając na uwadze przedstawiony stan faktyczny i prawny sprawy, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. W punkcie drugim wyroku orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), gdyż skarżąca była reprezentowana przed Sądem przez adwokata.