VIII SA/Wa 526/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Justyna Mazur po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu M.P. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 30 września 2016 r. odmawiającego skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi M. P. (dalej: "skarżąca") zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podała, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zamieszkuje u dzieci. Jest na utrzymaniu syna. Nie posiada też żadnego majątku. Wskazała, że od wielu lat ma problemy ze zdrowiem, podobnie jak i jej mąż, który po operacji serca przebywa na zwolnieniu lekarskim. Wobec skarżącej prowadzona jest egzekucja dotycząca podatków oraz niespłaconego kredytu. Obecnie skarżąca nie posiada żadnych środków finansowych, które mogłaby przeznaczyć na procesy sądowe. Odpowiadając na wezwanie Sądu, wystosowane w trybie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej: "ppsa") skarżąca złożyła kopie: zgłoszenia (VAT – Z) o zaprzestaniu wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług wraz z wydrukiem z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej RP o zaprzestaniu wykonywania działalności gospodarczej z dniem [...] lutego 2015 r., zeznań podatkowych męża (PIT – 37) za lata 2014 – 2015, swojego zeznania podatkowego (PIT – 36L oraz PIT 37) za 2015 r. z ujawnionym przychodem z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł, (nie złożyła kopii zeznania za 2014 r.); zaświadczenie z Banku [...] w S. o likwidacji rachunku bankowego z dniem [...] października 2011 r., wyciągi z rachunku bankowego męża za okres od [...] stycznia 2014 r. do [...] sierpnia 2016 r., kopie tytułów wykonawczych i zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego w Banku [...] SA oraz nakazu zapłaty, a także kopie dokumentów potwierdzających wydatki na bieżące utrzymanie (dot. opłat za gaz i energię) z potwierdzeniem ich uregulowania przez syna skarżącej. Skarżąca nie załączyła natomiast wyciągów z rachunku bankowego męża, zgodnie z wezwaniem Sądu, tj. za okres ostatnich dwunastu miesięcy wyjaśniając, że aktualnie mąż przebywa w szpitalu. Oświadczyła również, że w lipcu 2012 r. dokonała darowizny nieruchomości położonej w R. o powierzchni [...] m² (deklarowana wartość darowizny – [...] zł) na rzecz syna (kopia aktu notarialnego w załączeniu). Pismem z [...] sierpnia 2016 r. Sąd ponownie zobowiązał skarżącą do złożenia dodatkowych informacji i dokumentów potwierdzających sytuację materialną, tj. m.in. wyjaśnienia w jakiej dacie skarżąca będzie w stanie przedstawić wyciągi z rachunku bankowego męża za ostatnie dwanaście miesięcy, wyjaśnienia z jakiego tytułu mąż skarżącej uzyskuje dochody, złożenia wyciągu z rachunku bankowego, na który wpłynął zwrot kosztów postepowania sądowego oraz złożenia oświadczenia, czy poza zlikwidowanym rachunkiem bankowym skarżąca posiada rachunki w innych bankach. W odpowiedzi skarżąca przedstawiła zaświadczenie o zatrudnieniu męża w [...] sp. z o.o., karty informacyjne leczenia szpitalnego męża oraz jego zwolnienie lekarskie. Odnośnie zwróconych kosztów postępowania sądowego oświadczyła, że "z uwagi na zajęcie tego zwrotu organy nie przesłały żadnych pieniędzy". Postanowieniem z 30 września 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, gdyż skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie partycypować w kosztach niniejszego postępowania. W załączeniu do pisma z [...] października 2016 r. skarżąca nadesłała kopie wyciągu z rachunku bankowego M. P. za okres od [...] stycznia 2015 r. do [...] października 2016 r. Następnie, działaniem pełnomocnika prawidłowo wniosła sprzeciw od ww. postanowienia starszego referendarza sądowego. Postawiła zarzut błędnego ustalenia stanu faktycznego poprzez przyjęcie, że posiada możliwość uiszczenia wymaganych kosztów sądowych, w sytuacji gdy wykazała, że nie dysponuje środkami finansowymi na ten cel. Nie posiada też żadnego majątku. Pełnomocnik skarżącej dodał jednocześnie, że "prowadzona działalność gospodarcza przez skarżącą (...) została zakończona, m.in. po zajęciu konta bankowego w [...] Bank". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zauważył, co następuje: Zgodnie z przepisami art. 243 § 1 i art. 245 § 1 ppsa właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ppsa). Sąd może zwolnić osobę z części kosztów postępowania, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Ciężar dowodu w tym przypadku spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i która ma wykazać, że znajduje się ona w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Wskazana instytucja ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają tylko na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Instytucja prawa pomocy skierowana jest zatem do tych osób, których sytuacja obiektywnie uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowego bez pomocy państwa. Innymi słowy, aby sąd administracyjny taką obiektywną niemożność wygospodarowania środków finansowych stwierdził, musi dysponować wszystkimi istotnymi danymi, obrazującymi sytuację materialną wnioskodawcy. Zdaniem Sądu, skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja majątkowa jest na tyle trudna, że pozbawiona jest możliwości partycypowania w kosztach prowadzonego z jej skargi postępowania sądowego. W ocenie Sądu, okazane dowody budzą istotne wątpliwości Sądu co do rzeczywistej, aktualnej sytuacji majątkowej i życiowej skarżącej, choćby np. oświadczenia skarżącej co do posiadanych rachunków bankowych (w sprzeciwie pełnomocnik skarżącej podniósł, że skarżąca m.in. zakończyła dotychczas prowadzoną działalność gospodarczą z powodu zajęcia rachunku w [...] Bank), tj. rachunku, o którym w ogóle Sąd na podstawie przedstawionych dowodów nie ma wiedzy. Dodać należy, że skarżąca nie wypełniła także obowiązku współdziałania z Sądem, tj. nie załączyła, stosownie do pierwszego wezwania kopii swojego zeznania podatkowego za 2014 r. Zwrócić w tym miejscu należy uwagę, że wyrażony przez orzecznictwo pogląd co do ciężaru dowodu w kwestii przyznania prawa pomocy jest ugruntowany również w doktrynie. Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 ppsa ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia -gdy wykaże- wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (Dauter B., Gruszczyński B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009 r.). Z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że do skorzystania z pomocy państwa w poniesieniu kosztów wszczętego przez stronę postępowania sądowoadministracyjnego nie wystarczy wskazać na szereg okoliczności, które generalnie i co do zasady świadczą o trudnej sytuacji bytowej (bezrobocie, zaległości w płatnościach, brak dochodów i majątku, zasądzone alimenty, itp.) i oczekiwać, że sąd przyjmie automatycznie, że istotnie w takiej właśnie sytuacji znajduje się wnioskodawca. Dodatkowo, jak słusznie zauważył starszy referendarz sądowy, analogiczne z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy bez znaczenia pozostaje rodzaj małżeńskiego ustroju majątkowego przyjętego w małżeństwie wnioskodawcy. Nawet rozdzielność majątkowa nie wyłącza wszak zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, LEX nr 563242). W tym względzie odnotować należy, że skarżąca nie wskazała aktualnej wysokości dochodów męża, który jak wynika z dołączonych (wszakże po terminie określonym w wezwaniu) wyciągów z rachunku bankowego otrzymuje wpływy na rachunek, np. z tytułu dywidendy. Dodatkowo skarżąca, jak wynika z załączonej kopii zeznania podatkowego w 2015 r. wygenerowała przychód w kwocie ponad [...] tys. zł (zeznania za rok 2014 r. nie złożyła), co świadczy o tym, że uprzednio prowadziła działalność gospodarczą znacznych rozmiarów. Z uwagi na powyższe i wybiórcze przedstawienie przez skarżącą okoliczności Sąd został pozbawiony możliwości pełnego ustalenia podstawy faktycznej wniosku. Tymczasem, jak wyżej zostało podniesione w przypadku ubiegania się o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków lub też wykazać, że obiektywnie rzecz biorąc nie był w stanie (nawet z pomocą osób trzecich) zgromadzić funduszy na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Także sprzeciw, który zasadniczo sprowadza się do gołosłownego powielenia dotychczasowych oświadczeń skarżącej nie kwestionuje żadnego z argumentów przywołanych przez referendarza sądowego, w tym nie podważa jego stanowiska co do nieistotności rozdzielności majątkowej dla obowiązku przedstawienia stanu majątku męża skarżącej. Dlatego Sąd uznał, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ppsa, Sąd utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego orzekają, jak w sentencji postanowienia.