VIII SA/Wa 83/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski /sprawozdawca/, Sędzia WSA Cezary Kosterna, Protokolant Referent Małgorzata Domagalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi M. O., S. O. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., znak [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2012 r., znak [...] odmawiającą przyznania M. i S. O. renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci Z. i J. O.. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z zgodnie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak wynika z powyższego przepisu - przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Jednocześnie organ nadmienił, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że matka dzieci nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. ustawy, ponieważ nigdy nie podlegała ubezpieczeniom społecznym. Powyższe wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ww. ustawy. Zamiast 2 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udokumentowano jakiegokolwiek okresu składkowego matki dzieci. Został udowodniony wyłącznie okres opieki nad dziećmi od [...] grudnia 2007 r. do [...] września 2009 r., który jako okres nieskładkowy nie podlega uwzględnieniu z uwagi na treść art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty oraz obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Dodatkowo organ zauważył, że wnioskodawcy otrzymują świadczenie z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR), a zatem nie można przyjąć, iż ich wnuki pozostają bez niezbędnych środków utrzymania. Art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnuków wnioskodawców, to trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Pismem z dnia [...] stycznia 2013 r. M. i S. O. reprezentujący małoletnich J. i Z. O. (dalej jako skarżący) wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na ww. decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2012 r., wnosząc o przyznanie renty. W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawili swoją trudną sytuację materialną. Podnieśli, że matka dzieci urodziła je będąc w klasie maturalnej i na studiach. W wieku [...] lat zginęła [...]. Zdaniem skarżących jest to sytuacja wyjątkowa, która uniemożliwiła matce dzieci podjęcie pracy i wypracowanie okresów składkowych, stąd ich wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wskazali, że są dla dzieci rodziną zastępczą, dlatego otrzymują świadczenie z PCPR, z którego chcą zrezygnować na rzecz renty rodzinnej w drodze wyjątku. Renta zapewni bowiem dzieciom stabilizację w razie śmierci dziadków lub nieszczęśliwego wypadku. Dzieci i tak są pokrzywdzone przez los bo nie mają matki. Zdaniem skarżących, rezygnacja ze świadczeń otrzymywanych z PCPR spowoduje spełnienie przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że przesłanka bycia osobą ubezpieczoną dla osoby, po której ma być przyznane świadczenie jest przesłanką obligatoryjną, wynikającą wprost z ustawy i nie poddaje się swobodnej ocenie organu. Ocenę zaś zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności organ może podjąć jedynie w sytuacji, gdy ocenia sytuację osoby ubezpieczonej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że kontrola sądowo-administracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżony akt nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność, bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zarówno bowiem zaskarżona, jak i poprzedzająca ją decyzja są zgodne z prawem. Na wstępie wyjaśnić należy, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało zainicjowane wnioskiem skarżących reprezentujących małoletnich J. i Z. O. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku - po zmarłej matce dzieci. Kontrolowana przez Sąd sprawa nie dotyczy więc przyznania świadczenia w trybie zwykłym - po spełnieniu przez wnioskodawców uprawnień ustawowych, a przyznania przez Prezesa ZUS świadczenia w trybie szczególnym. Kontrola Sądu w tego rodzaju sprawach jest ograniczona jedynie do zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny nie ma zaś możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem pozostaje to jedynie w kompetencji organu. Zgodnie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Istotnym w niniejszej sprawie jest więc, że w odróżnieniu od ogólnych zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego (tj. świadczeń finansowanych i zależnych od zgromadzonych na ten cel na indywidualnych kontach ubezpieczonych środków pochodzących ze składek ubezpieczeniowych), jest to regulacja szczególna. Pozwala ona na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane są z budżetu państwa (art. 84 ustawy), nie zaś z FUS, kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie. Z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowiącym podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Pierwszy z wymienionych w przepisie warunków dotyczy ubezpieczenia wnioskodawcy lub osoby zmarłej, po której żąda przyznania świadczenia wnioskodawca. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku i po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Tak więc, przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. Przede wszystkim zauważyć należy, że wnioskowana przez skarżących renta rodzinna w drodze wyjątku którą Prezes ZUS może przyznać na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, czyli matce dzieci. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie przesłanek zawartych w ww. przepisie, w tym tej, czy osoba zmarła była ubezpieczona. Zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Organ w sposób prawidłowy ustalił na podstawie dokumentacji zawartej w aktach rentowych, że matka dzieci nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. ustawy, ponieważ nigdy nie podlegała ubezpieczeniom społecznym. Okoliczność ta nie jest zresztą sporna niniejszej sprawie. Już zaś tylko ustalenie powyższej okoliczności wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ww. ustawy. Przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być bowiem stosowany wyłącznie do osób, które posiadają status ubezpieczonego, albo wobec osoby wywodzącej swoje prawa od osoby posiadającej taki status przy jednoczesnym wystąpieniu szczególnych okoliczności powodujących niespełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia i jednoczesnym brakiem możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz występującej łącznie z powyższymi przesłankami okolicznością braku niezbędnych środków utrzymania. Ponieważ powyższe przesłanki muszą wystąpić łącznie, brak którejkolwiek z nich wyklucza przyznanie świadczenia (patrz - wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2769/11, LEX nr 1121580). Świadczenie w drodze wyjątku niewątpliwie finansowane jest z budżetu państwa, ale ma charakter ubezpieczeniowy a nie socjalny. Adresowane jest więc tylko do ubezpieczonych lub pozostałych po nich członków rodziny. Ubezpieczonym jest osoba, która kiedykolwiek podlegała jednemu z ubezpieczeń określonych w tym przepisie, z wyłączeniem tylko ubezpieczenia społecznego rolników, które jest nadal odrębne i nieobjęte przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych (patrz - wyrok NSA z dnia 2 października 2009 r., sygn. I OSK 390/09, LEX nr 571025). Tak więc dopiero w sytuacji gdyby matka dzieci była osobą ubezpieczoną organ mógłby dokonać oceny czy zostały spełnione pozostałe przesłanki o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W związku z powyższym, zdaniem Sądu wydane przez Prezesa ZUS rozstrzygnięcie jest prawidłowe, zostało w wystarczający sposób uzasadnione i nie jest dowolne. Przy wydaniu rozstrzygnięcia nie doszło bowiem do przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Przedstawione w zaskarżonym rozstrzygnięciu stanowisko organu co do stanu faktycznego sprawy i oceny jej skutków na gruncie prawnym jest zasadne, znajduje oparcie w obowiązujących w tej materii przepisach prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych. Sąd nie stwierdził zaś takiego naruszenia przez organ przepisów postępowania, które mogłoby uzasadniać uchylenie wydanej decyzji. Mając na uwadze przedstawiony stan faktyczny i prawny sprawy, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku.