VIII SA/Wa 85/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Nawrot Sędzia WSA Justyna Mazur Sędzia WSA Marek Wroczyński (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 7 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] listopada 2021 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenie pielęgnacyjnego w tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę. Syg. akt VIII SA/Wa 85/22 Uzasadnienie Zaskarżoną decyzją znak: [...] z dnia 23 listopada 2021 roku Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego( DZ.U z 2021 roku, poz. 735 ze zm. dalej kpa) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym odwołania A. S. od decyzji z dnia 14 września 2021 roku, nr [...] wydanej przez Wójta Gminy w J. – odmawiającej A. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad bratem Z. S. orzekło – utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne i ocena prawna. Decyzją z dnia 14 września 2021 roku Wójt Gminy J. odmówił A. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad bratem Z. S. W uzasadnieniu decyzji podnoszono między innymi, że skarżący – brat osoby wymagającej opieki nie spełnia ustawowych warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uwzględniono bowiem brzmienie art. 17 ust.1 pkt 1 -3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych( DZ.U z 2020 roku, poz. 111 zez zm. dalej ustawa) określającego zamkniętą grupę osób, którym przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz wskazanie przez ustawodawcę ścisłej kolejności tych osób. Z. S. ma bowiem syna K., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz jest nieaktywny zawodowo. Organ zauważył, że obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców istnieje bez względu na to, czy dzieci zamieszkują z rodzicami czy też osobno, czy założyły własne rodziny czy też nie. Drugim powodem odmowy było niespełnienie warunku wskazanego w art. 17 ust.1b ustawy, bowiem stopień niepełnosprawności ustalony w stosunku do Z. S. datuje się od sierpnia 1993 roku tj. od 38 roku jego życia. Od decyzji odwołał się A. S. zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej z art. 17 ust.1b ustawy, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 roku, syg. akt K 38/13. Organ odwoławczy wskazał, że A. S. w dniu 23 marca 2021 roku złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem Z.( ur. [...], [...]), który orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. z dnia 8 listopada 2000 roku zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Z. S. ma syna K. – lat [...], który jest bezdzietnym kawalerem, mieszka w domu swojej matki w miejscowości K. [...], nie jest aktywny zawodowo, zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Nie utrzymuje z ojcem żadnych kontaktów oraz nie świadczy wobec niego żadnej pomocy gdyż jak twierdzi syn, ojciec stosował wobec niego i jego matki przemoc gdy był jeszcze dzieckiem. Organ przywołał przepisy art. 17 ust.1 pkt 4 ustawy, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei według art. 17 ust.1a ustawy osobom, osobom o których mowa w ust.1 pkt 4, innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki : - rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; - nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust.1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji uznał, że świadczenie nie może zostać przyznane z dwóch powodów, a mianowicie niespełnienia warunku wskazanego w art. 17 ust.1a ustawy, bowiem niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała po w wieku wskazanym w tym przepisie, a także art. 17 ust.1a, gdyż niepełnosprawny ma syna, który nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. W ocenie Kolegium niespełnienie warunku wskazanego w art. 17 ust.1b ustawy nie mogło stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia ponieważ w tej kwestii wypowiedział się już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 roku, syg. akt K 38/13 gdzie orzekł, że wyżej powołany przepis w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu wieku określonego w przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji RP. W tej sytuacji w świetle powyższego orzeczenia nie ma znaczenia w jakim wieku powstała niepełnosprawność brata skarżącego. Istotną kwestią w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego ma fakt, iż Z. S. ma syna, który nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji skarżący jest zobowiązany do alimentacji na rzecz Z. S. w dalszej kolejności niż jego syn K. S. Stosowanie do treści art. 128 ustawy z 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy( DZ.U z 2019 roku, poz. 2086 dalej krio) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania( obowiązek alimentacyjny) obciąża zstępnych( dzieci) przed wstępnymi( rodzice), a wstępnych przed rodzeństwem. Przepis art. 129 krio reguluje kolejność obowiązku alimentacyjnego i jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych przed dalszymi. Podkreślić należy, co w okolicznościach przedmiotowej sprawy jest istotne, że stosownie do treści art. 132 krio obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. A. S. jest bratem Z. S., a zatem jest spokrewniony w linii bocznej, a to oznacza, że jest zobowiązany względem brata w dalszej kolejności. Z. S. ma pełnoletniego syna K., który jest zobowiązany do alimentacji w bliższej kolejności niż skarżący. W ocenie organu okoliczności podnoszone przez K. S., a mianowicie, że nie utrzymuje kontaktów z ojcem nie zwalniają go z obowiązku alimentacyjnego. Cytowany przepis ar. 17 ust.1 ustawy jednoznacznie wskazuje na katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji – według kolejności tego zobowiązania. W związku z tym organ odwoławczy odstąpił od oceny, czy zakres sprawowanej opieki przez A. S. nad bratem uniemożliwia mu czy też nie podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skargę na decyzje organu odwoławczego wniósł A. S. Zaskarżonej decyzji zarzucał naruszenie: - prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj. art. 17 ust.1 pkt 4 ustawy poprzez błędne uznanie, iż skarżący jako brat niepełnosprawnego nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego; - art. 7, art. 77 i art. 80 kpa poprzez błędna ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznają świadczenia. W związku z powyższym skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podnosił, iż istotą sporu w przedmiotowej sprawie jest zagadnienie, czy w świetle przepisów ustawy można przyznać świadczenie pielęgnacyjne bratu osoby wymagającej opieki, w sytuacji gdy w kręgu osób zobowiązanych do opieki ze względu na obowiązek alimentacyjny jest osoba bliższa - syn K. S. Skarżący podnosił, iż wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, iż regulacje art. 17 ust.1 pkt 4 ustawy należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Skarżący wskazywał, że z materiału dowodowego wprost wynika, że syn osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym ojcem z uwagi na nieutrzymywanie kontaktów. W odpowiedzi na skargę organ wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowaną ocenę prawną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swojej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związany granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.). W myśl art. 135 p.p.s.a. orzekanie następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty kontroli wynika bowiem, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej. Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności bądź wydania decyzji z naruszeniem prawa, przewidziane są w przepisie art. 145 § 1 p.p.s.a. W świetle art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala – art. 151 p.p.s.a. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślenia wymaga, że powołane wyżej przepisy zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką. Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało uregulowane w ustawie kodeks rodzinny i opiekuńczy i polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają również kolejność zobowiązanych stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Innymi słowy, w świetle tych przepisów obowiązek alimentacyjny dzieci (w stosunku do rodziców) jest pierwszoplanowy i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 87, art. 128, art. 129 § 1 i art. 132 krio. Biorąc powyższe pod uwagę wskazać trzeba, że przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy w zestawieniu z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jednoznacznie określają katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji, według kolejności tego zobowiązania. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a ustawy. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli, nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których dziecko osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają jej sprawowania. Stąd też zgodzić należy się z organem odwoławczym, że to dzieci w pierwszej kolejności zobowiązane są do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń, o jakich mowa w art. 132 krio, może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne osoby zobowiązane. Muszą zachodzić istotne obiektywne przeszkody, przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia, uniemożliwiające osobie zobowiązanej do obowiązku alimentacyjnego w pierwszej kolejności i nielegitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności sprawowanie opieki nad osobą jej wymagającą - aby można było uznać, że doszło do zwolnienia takiej osoby z obowiązku alimentacyjnego i powstania tego obowiązku po stronie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności. Co istotne, muszą to być okoliczności obiektywne, a zatem niezależne od woli osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności. Okoliczności związane z konfliktem z ojcem, sytuacja materialna i mieszkaniowa oraz miejsce zamieszkania nie mają w tym względzie prawnego znaczenia. Zupełnie bez znaczenia jest okoliczność, że osoba zobowiązana oświadczy, że nie będzie zajmowała się osobą wymagającą opieki (nie będzie spełniała obowiązku alimentacyjnego). Taki obowiązek nadal istnieje i jego realizacja może zostać wymuszona w drodze postępowania przed sądem powszechnym. Należy zauważyć, iż Z. S. ma pełnoletniego syna, który w pierwszej kolejności ma obowiązek realizować obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego ojca. Okoliczność, iż jego syn nie utrzymuje kontaktu z ojcem i nie chce realizować swoich obowiązków nie zwalania go obowiązków ustawowych. Z przeprowadzonego wywiadu nie wynika, aby istniały jakieś obiektywne przeszkody, które by stanowiły przeszkodę do sprawowania opieki. Nawet jeśli występują przeszkody związane z miejscem zamieszkania syna K. S., to może on pomoc świadczyć w formie finansowej. Realizacja opieki przez osobę zobowiązaną alimentacyjnie w dalszej kolejności, która może stanowić podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może mieć miejsce gdy osoby z pierwszej grupy obiektywnie nie mogą tego obowiązku zrealizować, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Z uwagi na powyższe Sąd biorąc za podstawę art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.