VIII SA/Wa 98/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędziowie Sędzia WSA Artur Kot (sprawozdawca), Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 15 lutego 2018 r. sprawy ze skargi G. W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z [...] listopada 2017 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R. z [...] września 2017 r. nr [...]; 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. na rzecz skarżącego G. W. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. 1. Postanowieniem z [...] listopada 2017 r., po rozpatrzeniu zażalenia G. W. (dalej: "skarżący" lub "zobowiązany"), Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w W. (dalej: "Dyrektor IAS", "DIAS" lub "organ nadzoru") uchylił postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R. (dalej: "Dyrektor ZUS", "organ I instancji" lub "organ egzekucyjny") z [...] września 2017 r. w części dotyczącej odmowy uchylenia tytułu wykonawczego ([...]) oraz zwrotu kwoty wyegzekwowanej na poczet tego tytułu wykonawczego i umorzył postępowanie pierwszej instancji w tym zakresie, a także utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie w pozostałej części dotyczącej odmowy umorzenia postepowania egzekucyjnego. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Dyrektor IAS powołał między innymi przepisy art. 18 oraz art. 59 § 1, § 3 i § 5 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2017 r., poz. 1201 ze zm.; dalej: "upea"), a także art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257; dalej: "Kpa"). 2. Stan faktyczny i przebieg postępowania administracyjnego. 2.1. Dyrektor ZUS (wierzyciel i organ egzekucyjny) wszczął wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne na podstawie własnego tytułu wykonawczego z [...] grudnia 2014 r. ([...]), obejmującego zobowiązania skarżącego z tytułu składek za listopad i za grudzień 1998 r. (należność główna [...] zł). W toku tego postępowania zastosował skuteczny środek egzekucyjny, tj. zajęcie wierzytelności z zaopatrzenia emerytalnego. Skarżący [...] stycznia 2015 r. zgłosił zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej i wystąpił o umorzenie tego postępowania. Dyrektor ZUS uznał za zasadny zarzut przedawnienia należności z tytułu składek za listopad 1998 r. Za chybione uznał zaś zarzuty dotyczące wykonania lub przedawnienia należności z tytułu składek za grudzień 1998 r. ([...] zł plus odsetki). Postanowieniem z [...] września 2017 r. Dyrektor ZUS odmówił nadto umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie ww. tytułu wykonawczego. Odmówił nadto uchylenia tytułu wykonawczego nr [...] oraz zwrotu kwoty wyegzekwowanej na poczet przedmiotowego tytułu wykonawczego (łącznie [...] zł, z czego [...] zł należność główna oraz [...] odsetki za zwłokę). Wywiódł między innymi, że do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego ([...] września 2016 r.) zobowiązanie było wymagalne. Wydanie przez Komornika Sądowego postanowienia o zakończeniu postępowania nie stanowi bowiem podstawy do wygaśnięcia zobowiązania. Nie dopatrzył się podstaw prawnych do uchylenia tytułu wykonawczego. Dodał, że skoro wymagalne zobowiązanie zostało wyegzekwowane, to brak jest podstaw do żądania zwrotu należnej i wyegzekwowanej prawidłowo należności. 2.2. W zażaleniu pełnomocnik skarżącego wystąpiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia jako wydanego z naruszeniem między innymi art. 8 Kpa oraz art. 59 § 1 pkt 1 i art. 7 § 3 w zw. z art. 45 § 1 upea. Do zażalenia załączyła kopię ostatecznego postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w R. (J.K. – dalej: "Komornik Sądowy") z [...] sierpnia 2012 r. ([...]), z którego między innymi wynika, że całe roszczenie egzekucyjne zostało zaspokojone. 2.3. Dyrektor IAS stwierdził, że brak jest podstaw prawnych do uchylenia tytułu wykonawczego. Nie dopatrzył się nadto podstaw do wydawania w postępowaniu egzekucyjnym rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu wyegzekwowanej kwoty. W tej części uchylił zatem zaskarżone postanowienie Dyrektora ZUS i umorzył postępowanie administracyjne. W pozostałej części utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji, gdyż uznał, że postanowienie Komornika Sądowego nie jest dowodem wystarczającym do stwierdzenia, iż prowadzone postępowanie egzekucyjne podlega umorzeniu. Pomimo tego, że postanowienie to jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 Kpa, to w świetle wyjaśnień ZUS z [...] października 2017 r., wpłaty przekazane przez Komornika Sądowego nie uwzględniały należnych odsetek za zwłokę. Tym samym na koncie pozostało zadłużenie skarżącego z tytułu należnych składek za 4 miesiące 1998 r. (IX – XII). Składki za 3 miesiące 1998 r. (IX – XI) uległy co prawda przedawnieniu, ale należność za grudzień 1998 r. nie została zaspokojona i nie uległa przedawnieniu. Tym samym w rzeczywistości nie doszło do spłaty należności w całości, zaś postanowienie Komornika Sądowego z [...] sierpnia 2012 r. nie stanowi dowodu świadczącego o wygaśnięciu egzekwowanego zobowiązania. To zaś oznacza, że nie wystąpiły przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 1 upea. Działając z urzędu Dyrektor IAS także nie dopatrzył się wystąpienia przesłanek do umorzenia postępowania egzekucyjnego. 3. Postępowanie sądowe. 3.1. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący. Pismem z [...] grudnia 2017 r. wniósł zatem skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej także jako "Sąd"). Występując m. in. o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego, postawił zarzuty naruszenia przepisów: 1) art. 59 § 1 pkt 1 upea poprzez jego niezastosowanie i prowadzenie egzekucji jako niedopuszczalnej, w sytuacji, gdy obowiązek został wykonany przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, co winno skutkować umorzeniem postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...]; 2) art. 76 § 1 i 3 w zw. z art. 80 Kpa poprzez nieuwzględnienie okoliczności wynikających z zebranego materiału dowodowego, tj. postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym J. K. z [...] sierpnia 2012 r., gdy organ nie przeprowadził dowodu przeciwko treści lub prawdziwości ww. dokumentu, który jako dokument urzędowy korzysta z domniemania zgodności z prawdą; 3) art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 80 Kpa poprzez: - dowolną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i wadliwe ustalenie okoliczności faktycznych sprawy, przejawiające się w nieuwzględnieniu przez organ okoliczności, że należności z tytułu składek za grudzień 1998 r., objęte tytułem wykonawczym nr [...], objęte były również tytułem wykonawczym nr [...] i zostały w całości wyegzekwowane przez Komornika Sądowego, a postępowanie egzekucyjne zostało zakończone postanowieniem z [...] sierpnia 2012 r., po zaspokojeniu dochodzonego roszczenia w całości; - dowolną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawne, czyli postanowienia Komornika Sądowego, a w konsekwencji dokonanie przez organ wzajemnie sprzecznych ustaleń dotyczących okoliczności faktycznych sprawy, w zakresie w jakim organ stwierdza, że Strona przedstawiła dowód wykonania obowiązku egzekwowanego na podstawie tytułu wykonawczego z [...] grudnia 2014 r., nr [...], jednocześnie przyjmując, że jest to dowód niewystarczający do stwierdzenia, że obowiązek został wykonany przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego; Pełnomocnik skarżącego wskazał przy tym na dokonanie przez organ błędnych ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy: 1) poprzez przyjęcie, że Skarżący nie wykonał przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego zobowiązania objętego tytułem wykonawczym nr [...], w sytuacji gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie prowadzi do uznania, że przedmiotowa należność została wyegzekwowana w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego; 2) poprzez przyjęcie, że w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego (sygn. akt [...]), nie doszło do wyegzekwowania od Skarżącego całej należności, gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawnie prowadzi do uznania, że Skarżący wykonał zobowiązanie objęte tytułem wykonawczym nr [...] jeszcze przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego. Pełnomocnik skarżącego wystąpił nadto do Sądu o zobowiązanie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w R. J. K. do przedłożenia akt postępowania egzekucyjnego prowadzonego pod sygn. akt [...] oraz dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy prowadzonej przez Komornika Sądowego (sygn. akt [...]) na okoliczność ustalenia faktu nieistnienia należności objętej tytułem wykonawczym nr [...], wykonania obowiązku przed wszczęciem egzekucji, prowadzenia egzekucji w oparciu o tytuł wykonawczy obejmujący należności objęte tytułem egzekucyjnym nr [...], zaspokojenia należności w całości w toku egzekucji prowadzonej przez Komornika Sądowego; 3.2. W odpowiedzi na skargę Dyrektor IAS podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wystąpił o jej oddalenie. Zarzuty skargi uznał za chybione. 4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym zważył, co następuje: skarga zasługuje na uwzględnienie. 4.1. W rozpoznawanej sprawie Dyrektor IAS uznał, że nie wystąpiły przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego wszczętego w grudniu 2014 r., czyli ponad dwa lata po wydaniu przez Komornika Sądowego ostatecznego postanowienia ([...] sierpnia 2012 r.), z którego wynika wprost, że całe roszczenie egzekucyjne zostało zaspokojone. Zdaniem organów orzekających w sprawie, postanowienie Komornika Sądowego nie odzwierciedla rzeczywistości, gdyż przekazane przez niego w 2008 r. wpłaty nie uwzględniały należnych odsetek za zwłokę. Pomimo przedawnienia dochodzonych należności (zobowiązań) składkowych za 3 miesiące 1998 r. (I – XI), wymagalne pozostało zobowiązanie skarżącego z tytułu składek za grudzień 1998 r. ([...] zł plus należne odsetki za zwłokę). Dyrektor IAS uznał, że ostateczne postanowienie Komornika Sądowego z [...] sierpnia 2012 r. jest dokumentem urzędowym w rozumieniu przepisów art. 76 Kpa, jednak dowodem mającym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest pismo ZUS z [...] października 2017 r. (nr [...]) zawierające wyjaśnienia dotyczące sposobu księgowania poszczególnych wpłat dokonywanych przez Komornika Sądowego. 4.2. Ramy prawne. W świetle art. 76 § 1 Kpa, dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Zgodnie z art. 76 § 3 Kpa, istnieje możliwość przeprowadzenia dowodu przeciwko treści dokumentów urzędowych. Zgodnie z art. 59 § 1 pkt 1 i 2 upea, postępowania egzekucyjne umarza się, jeżeli: obowiązek został wykonany przed wszczęcie postępowania (pkt 1) obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał (pkt 2). Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela przy tym te poglądy prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. przykładowo wyrok WSA w Warszawie z 18 maja 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 3263/16; publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej także jako "CBOSA" oraz w bazie LEX nr 2399585), w świetle których częściowe nieistnienie obowiązku stanowi podstawę częściowego umorzenia postępowania egzekucyjnego, zgodnie z przepisami art. 34 § 4 w zw. z art. 59 § 1 pkt 1 i 2 upea. Wykładnia systemowa wewnętrzna przepisów upea prowadzi bowiem do wniosku, iż nie tylko dopuszczalne, ale w niektórych przypadkach nawet konieczne, jest umorzenie postępowania egzekucyjnego w części. 5.1. Zdaniem Sądu, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, zaskarżone postanowienie Dyrektora IAS, a także poprzedzające je postanowienie Dyrektora ZUS, zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8 § 1, art. 76 § 1 i 3, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 w związku z art. 126 Kpa, a także w związku z przepisami art. 59 § 1 pkt 1 i pkt 2 upea. Organy orzekające w sprawie nie wykazały bowiem wystąpienia przesłanek uzasadniających pominięcie okoliczności wynikających z ostatecznego postanowienia Komornika Sądowego wydanego [...] sierpnia 2012 r., który to akt jest dokumentem urzędowym w rozumieniu przepisów art. 76 Kpa (okoliczność bezsporna). Dyrektor IAS zażądał co prawda od Dyrektora ZUS przedstawienia wyjaśnień z zakresu sposobu księgowania wpłat dokonywanych przez Komornika Sądowego w 2008 r., jednak w ocenie Sądu wyjaśnienia te nie stanowią wiarygodnego dowodu skutecznie podważającego istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, dotyczące zaspokojenia całego roszczenia egzekucyjnego, które wynikają wprost z treści postanowienia Komornika Sądowego z [...] sierpnia 2012 r. (sygn. akt [...]), będącego przedmiotem oceny (dokumentu urzędowego). 5.2. Dyrektor IAS w sposób dowolny przyjął zatem, iż zobowiązanie skarżącego z tytułu składek z grudzień 1998 r. rzeczywiście nie zostało wykonane przed ponownym wszczęciem postępowania egzekucyjnego, wbrew temu, co wynika z treści spornego dokumentu urzędowego. Nie wykazał także, iż przedmiotowe zobowiązanie składkowe skarżącego za grudzień 1998 r. istniało (było wymagalne) [...] listopada 2017 r., czyli w dniu wydania zaskarżonego aktu. Z treści wyjaśnień ZUS, które Dyrektor IAS uznał za dowód kluczowy w realiach niniejszej sprawy, nie wynika bowiem, czy wierzyciel prawidłowo obliczył wysokość odsetek za zwłokę i czy uwzględniał przepisy dotyczące przedawnienia zobowiązań. Dyrektor ZUS nie wykazał zatem w sposób weryfikowalny, że obowiązek nie został wykonany przed ponownym wszczęciem postępowania egzekucyjnego przeciwko skarżącemu między innymi w części dotyczącej jego zobowiązań składkowych za grudzień 1998 r. Dyrektor IAS nie konwalidował tego braku. Z treści zaskarżonego postanowienia nie wynika nadto, w jaki sposób Dyrektor IAS dokonał weryfikacji wyjaśnień sporządzonych przez Dyrektora ZUS w toku postępowania zażaleniowego. W tym miejscu warto dodać, że Dyrektor ZUS nie wyjaśnił nawet tego, z jakich powodów zaakceptował rozstrzygniecie Komornika Sądowego z [...] sierpnia 2012 r., skoro według tego organu jako wierzyciela nie odzwierciedlało ono rzeczywistości co najmniej w części dotyczącej zaspokojenia całego roszczenia egzekucyjnego. Pomimo znacznej ilości uchybień, których dopuścił się Dyrektor ZUS w toku niniejszego postępowania egzekucyjnego, o czym jest mowa w części historycznej zaskarżonego aktu i w jego sentencji, nie wspominając już o jego uchybieniach jako wierzyciela, Dyrektor IAS rozstrzygnął na niekorzyść skarżącego wszelkie wątpliwości dotyczące wymagalności (istnienia) przedmiotowego zobowiązania składkowego, które powstało w ubiegłym wieku. Naruszył tym samym podstawowe zasady dotyczące sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, przewidziane w przepisach art. 7 i art. 8 § 1 Kpa, tj. zasadę prawdy obiektywnej, a także zasadę bezstronności, równego traktowania i proporcjonalności. 6. Zdaniem Sądu, negatywnych konsekwencji niewyjaśnionych uchybień organów administracji publicznej (podmiotów wykonujących zadania administracji publicznej), co do zasady nie należy przerzucać na obywateli. Należało zatem uchylić zaskarżone postanowienie Dyrektora IAS i poprzedzające je postanowienie Dyrektora ZUS, zgodnie z przepisami art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 uppsa, gdyż uchylone akty zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy. 7. Zarzuty skargi Sąd uznał za zasadne w części, o której mowa wyżej. Z uwagi na wskazane wyżej uchybienia organów orzekających w niniejszej sprawie, dotyczące wadliwych ustaleń faktycznych oraz wadliwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, brak jest wystarczających podstaw do wniosku, że Dyrektor ZUS prowadził postępowanie egzekucyjne z naruszeniem art. 59 § 1 pkt 1 upea. Tym samym za przedwczesne Sąd uznał odnoszenie się do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 59 § 1 pkt 1 upea. W świetle art. 106 § 3 uppsa, Sąd nie dopatrzył się konieczności przeprowadzenia dowodu z bliżej nieokreślonych dokumentów rzekomo znajdujących się w aktach sprawy prowadzonej przez Komornika Sądowego. W tym miejscu warto wskazać, że sądy administracyjne dokonując kontroli legalności aktów wydawanych przez organy administracji publicznej nie ustalają stanu faktycznego sprawy administracyjnej. Oceniają tylko, czy stan faktyczny został ustalony przez organ administracyjny w sposób umożliwiający prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego. Sąd uwzględnił wniosek skargi o uchylenie w całości zaskarżonego aktu, czyli także w części dotyczącej umorzenia postępowania administracyjnego, pomimo tego, że rozstrzygnięcie to nie jest kwestionowane w skardze, gdyż Sąd postanowił uchylić także postanowienie Dyrektora ZUS z [...] września 2017 r. Dodać należy, że nie zostały uzasadnione wnioski skargi w części dotyczącej zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. b) uppsa. 8. Ponownie rozpoznając sprawę Dyrektor ZUS obowiązany będzie uwzględnić powyższe rozważania. W pierwszej kolejności należy zatem ustalić, czy rzeczywiście istnieją podstawy do kontynuowania postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie. Wygaśnięcie zobowiązań składkowych za 3 miesiące 1998 r. (IX – XI) z powodu ich przedawnienia wskazuje na konieczność umorzenia postępowania egzekucyjnego co najmniej w tej części. Należy nadto ustalić, czy zobowiązanie składkowe skarżącego za grudzień 1998 r. faktycznie istniało wbrew temu, co wynika z treści dokumentu urzędowego, tj. ostatecznego postanowienia Komornika Sądowego z [...] sierpnia 2012 r., który to dokument został sporządzony w przepisanej formie przez uprawniony do tego podmiot i stanowi dowód tego, co zostało w nim stwierdzone. Dokument ten korzysta bowiem z domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nim stwierdzone. Domniemanie to można obalić, zgodnie z art. 76 § 3 Kpa, ale dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywujące (zob. wyrok NSA z 30 sierpnia 2017 r., II GSK 1147/17; dostępny w bazie LEX nr 2415267, a także w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie "CBOSA"). 9. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 uppsa, Sąd orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku, czyli uchylił zaskarżone postanowienie i postanowienie Dyrektora ZUS z [...] września 2017 r. o stosownym numerze. O zwrocie kosztów postępowania Sąd orzekł na podstawie przepisów art. 200, art. 205 § 2 oraz art. 209 uppsa w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm. – w brzmieniu obowiązującym od 27 października 2016 r.), gdyż postępowanie sądowe zostało wszczęte w 2017 r., a strona skarżąca była reprezentowana przed Sądem przez radcę prawnego. Na łączną kwotę ([...] zł) przysługujących do zwrotu stronie skarżącej kosztów postępowania sądowego składają się: [...] zł tytułem uiszczonego wpisu stałego od skargi, [...] zł tytułem zastępstwa procesowego i [...] zł tytułem zwrotu uiszczonej opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa, czyli tak jak w punkcie drugim sentencji wyroku.