I SA/Wr 111/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. B. – B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za okres od stycznia do marca 2004 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika – [...] J. D., wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych uzasadniając, że określone w kwocie [...] zł zobowiązanie podatkowe, które powstało na skutek przestępczych działań jej dostawców, wykonywane jest przez organ egzekucyjny, poprzez obciążenie wynagrodzenia ze stosunku pracy, które pozostaje w abstrakcji wobec kwoty zobowiązania podatkowego. Uiszczenie wpisu sądowego nie jest możliwe w jej obecnej sytuacji majątkowej. Strona dodała, że odmowa zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego skutkować będzie niemożnością jego opłacenia i tym samym nierozpatrzeniem przez Sąd wadliwej decyzji. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem, z którym pozostaje w rozdzielności majątkowej, posiada połowę udziału we współwłasności domu będącego od 2007 r. w budowie i garaż. Nie posiada oszczędności. Dysponuje ¼ udziałów o wartości [...] zł w spółce A o kapitale zakładowym [...] zł. Dalej oznajmiła, powtarzając, że pomiędzy nią a jej mężem istnieje rozdzielność majątkowa, iż ze względu na niskie dochody, pozostaje w istotnej części na utrzymaniu męża. Wynagrodzenie, jakie uzyskuje ze stosunku pracy, wynosi miesięcznie [...] zł brutto. Z tego samego tytułu uzyskała dochód w latach 2008 i 2009 r. W końcowej części wniosku, w rubryce 11 "Inne dane, które składający oświadczenie uważa za istotne", skarżąca wskazała tym razem, że ¼ jej udziałów w ww. Spółce ma wartość [...] zł, zaś kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł. Co do zysków i strat Spółki oświadczyła, iż w 2006 r. Spółka poniosła stratę w wysokości [...] zł, w 2007 r. miała zysk [...] zł, a w 2008 r. – stratę [...] zł. Natomiast za 2009 r. nie zostało jeszcze sporządzone sprawozdanie finansowe, przy czym ze wstępnych obliczeń wynika, że zysk nie przekroczy [...] zł. Podała, że zysk przeznaczany był na kapitał zapasowy. Do wniosku załączone zostało zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach z [...] stycznia 2010 r., z którego wynika, że jej wynagrodzenie netto wynosi [...] zł oraz informację o dochodach PIT-11 za lata 2008-2009, zeznanie podatkowe PIT-37 za 2008 r. i niekompletne formularze: PIT-36L (brak trzeciej strony) i PIT/B (brak pierwszej strony). Wynika z tych dokumentów, że w 2008 r. strona ze stosunku pracy uzyskała dochód w wysokości [...] zł, a w 2009 r. - [...] zł. Na wezwanie referendarza sądowego przedłożono zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia skarżącej i jej męża z dnia 17 marca 2010 r., akt notarialny wykazujący tytuł prawny do nieruchomości położonej pod adresem zamieszkania skarżącej oraz zawiadomienia z dnia [...] maja 2009 r. o zajęciu zabezpieczającym wynagrodzenia skarżącej. Powyższe dokumenty wskazują, że wynagrodzenie strony, które nie jest obciążone żadnymi sądowymi lub administracyjnymi tytułami egzekucyjnymi, wyniosło w ostatnich trzech miesiącach średnio na miesiąc [...] zł brutto. Wynagrodzenie w tej samej wysokości uzyskuje jej mąż. Oboje małżonkowie zatrudnieni są w spółce A. Zgodnie z zawiadomieniem o zajęciu wynagrodzenia, postępowanie zabezpieczające dotyczyło zaległości podatkowych na łączną kwotę [...] zł. Mieszkanie, które strona zajmuje, stanowi własność jej męża. Wnioskująca wyjaśniła, że pozostaje z mężem w rozdzielności majątkowej i obecnie prowadzą też oddzielne gospodarstwa domowe, w związku z czym nie jest w stanie przedłożyć zeznania podatkowego męża za 2008 r. ani wyciągów z rachunków bankowych. Strona też nie posiada żadnej wiedzy na temat stanu majątkowego męża. Skarżąca miesięcznie ponosi wydatki na opłaty stałe związane z utrzymaniem mieszkania [...] zł (które ponoszone są przez męża), na żywność, środki higieny ubrania i lekarstwa – [...] zł oraz na spłatę kredytu – [...] zł, przy czym kredyt spłacany jest również przez męża. Powyższe wydatki – jak wskazała strona – są pokrywane z wynagrodzenia z pracy w A. Obecnie nie korzysta ze świadczeń Pomocy Społecznej. Skarżąca nie przedłożyła wyciągów z posiadanych przez nią rachunków i lokat bankowych, nie składając w tym zakresie żadnego oświadczenia. Postanowieniem z dnia 30 marca 2010 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Od powyższego orzeczenia wniesiony został sprzeciw. W jego uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej wskazał, że w sytuacji wątpliwości co do zakresu pomocy, Sąd lub referendarz uprawniony jest do miarkowania zakresu pomocy, co oznacza, że prawo pomocy nie może być traktowane jako szczególny przywilej zarezerwowany jedynie do sytuacji krańcowych, jeżeli mogłoby to skutkować utrzymaniem w obrocie prawnym wadliwych decyzji. Pełnomocnik, negując ustalony przez referendarza stan faktyczny stwierdził, że strona wykazała swoją aktualną sytuację materialną i fakt samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego, pomimo formalnego pozostawania w związku małżeńskim. Wykazała również, że nie może przedłożyć całości dokumentów obrazujących sytuację materialną jej małżonka, ze względu na faktyczne pozostawanie z nim w separacji. Pełnomocnik wyjaśnił, iż uproszczona i schematyczna treść wniosku w rzeczywistości nie pozwala na pełne zarysowanie sytuacji osobistej i materialnej, wobec czego strona składając wniosek nie podnosiła okoliczności samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego. Odnośnie udziałów strony w Spółce, pełnomocnik oznajmił, że ich wartość nominalna wynosi [...] zł, zaś ze względu na ponoszone w latach poprzednich straty oraz stagnację na rynku, wartość rzeczywista udziałów jest wielokrotnie niższa a zdolność sprzedaży takich udziałów jest zasadniczo żadna w sytuacji natychmiastowej konieczności uiszczenia wpisu. Ponadto, w ocenie pełnomocnika, podważanie przez referendarza faktu zajęcia wynagrodzenia za pracę, w sytuacji gdy strona przedłożyła zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia, jest niezasadne, bowiem referendarz nie uwzględnił kwoty wolnej od zajęcia. Końcowo pełnomocnik wskazał, że dochody, które obecnie i w okresie poprzedniego roku strona uzyskiwała oraz brak oszczędności, nie pozwalają na uiszczenie wpisu w wysokości około 11 000 zł, a brak zwolnienia z obowiązku jego uiszczenia, chociażby w zakresie częściowym, uniemożliwi sądową weryfikację obarczonych istotnymi wadami, orzeczeń organów celnych. Ponadto oznajmił, że sprawę prowadzi bez wynagrodzenia, które tylko w sytuacji uchylenia skarżonych decyzji przez Sąd, zostanie wypłacone z zasądzonych kosztów procesu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że regulacja zawarta w art. 246 § 1 pkt 2 stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., stosownie do której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Dlatego podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Tak więc, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Wnioskodawca winien więc wykazać w sposób nie budzący wątpliwości, że zdobycie przez niego środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. Pamiętać również trzeba, że koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja RP przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. W istocie konstytucyjną zasadą jest również prawo do sądu ustanowione w art. 45 ust. 1, dlatego też w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonania wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (zob. w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Zakamycze 2005, s. 585). W świetle przytoczonej regulacji oraz powyższych uwag, okoliczności przedstawione przez skarżącą nie uzasadniają przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że pomimo wezwania na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji, wątpliwości co do możliwości płatniczych strony i jej męża nie zostały usunięte, albowiem strona nie dostarczyła wszystkich żądanych dokumentów. Ponadto ze złożonych oświadczeń wynikają sprzeczne informacje. I tak, skarżąca nie przedłożyła dokumentów dotyczących posiadanych przez nią rachunków i lokat bankowych, nie ustosunkowując się w tej kwestii w żaden sposób, a także dokumentów dotyczących jej męża (wyciągów z rachunków i lokat bankowych, zeznania podatkowego za 2008 rok). Trudno natomiast dać wiarę informacji, że strona nie jest w stanie takowych uzyskać, skoro w urzędowym formularzu wniosku oświadczyła, iż małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Z kolei, ze względu na niskie dochody, skarżąca pozostaje w znacznej części na utrzymaniu męża. Zaznaczyła przy tym, że istnieje między nimi rozdzielność majątkowa. Powyższe wskazała sama skarżąca, zaś próba wykazania, że w istocie samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, pozostaje w opozycji do powyższego oświadczenia. W rezultacie, niemożność uzyskania przez skarżącą stosownych dokumentów i danych dotyczących stanu majątkowego i finansowego jej męża, należy uznać jako mało wiarygodną. Kolejną sprzeczność stanowi zawarte we wniosku stwierdzenie skarżącej, że z jej wynagrodzenia za pracę, na skutek zajęcia egzekucyjnego, wykonywane jest zobowiązanie podatkowe. Stwierdzić w tej materii trzeba, że istotnie, wynagrodzenie to zostało zajęte przez organ egzekucyjny w trybie zabezpieczenia (zawiadomienie z dnia [...] maja 2009 r.), jednak z uwagi na jego wysokość (w kwocie minimalnej), co wynika z przedłożonego zaświadczenia o zatrudnieniu i zarobkach, oczywistym jest, że zajęcie nie mogło być realizowane, albowiem wynagrodzenie w kwocie minimalnej wolne jest od potrąceń, co słusznie zresztą zauważył w sprzeciwie pełnomocnik skarżącej. Skarżąca podała, że z wynagrodzenia przeznacza na żywność, środki higieny, ubrania, lekarstwa, średnio [...] zł miesięcznie. Z kolei wydatki stanowiące koszty utrzymania mieszkania zajmowanego przez stronę w kwocie [...] zł oraz ratę kredytu w wysokości [...] zł, zgodnie z oświadczeniem (k. 63 akt sądowych), pokrywane są płacy jej małżonka. Ponieważ z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej również otrzymuje płacę minimalną, to biorąc po uwagę, iż minimalne wynagrodzenie netto w 2010 r. wynosi 984,15 zł, uznać należy, że posiada on inne źródło/źródła dochodu. Odnosząc się natomiast do podkreślanej przez skarżącą okoliczności rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami, podkreślenia wymaga, co Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie akcentował w swoim orzecznictwie, że wynikający z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23 i art. 128 kro) obowiązek wzajemnego wspierania się finansowego małżonków istnieje pomiędzy małżonkami, niezależnie od łączącego ich ustroju majątkowego. Zatem okoliczność ta nie może sama przez się stanowić przesłanki uzasadniającej zwolnienie do kosztów sądowych. Należy bowiem zauważyć, że z treści art. 255 p.p.s.a., wynika, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy należy rozpoznać mając na uwadze nie tylko stan finansowy i majątkowy wnioskodawcy, ale także jego sytuację rodzinną. W rezultacie konieczne było zbadanie również możliwości płatniczych męża skarżącej. Te natomiast budzą wątpliwości, z uwagi na zdolność pokrywania ww. wydatków, które przekraczają ujawniony dochód (wynagrodzenia za pracę w A). Złożone zaś w sprzeciwie oświadczenie, że skarżąca pozostaje z mężem w separacji, nie jest w żaden sposób udokumentowane. Końcowo zwrócić trzeba uwagę, że strona dysponuje majątkiem, z którego mogłaby pozyskać środki na opłacenie kosztów sądowych, to jest udziały w spółce. Przy czym i tutaj podane zostały sprzeczne dane. Wnioskodawczyni podała bowiem w tym samym wniosku, że wartość posiadanych udziałów wynosi [...] zł przy kapitale zakładowym spółki [...] zł (rubryka 7.2..2), następnie, że [...] zł, a kapitał zakładowy [...] zł (rubryka 11). Dopiero w sprzeciwie wyjaśniła, że wartość nominalna udziałów to [...] zł, która jednak, ze względu na ponoszone w latach poprzednich straty oraz stagnację na rynku, jest w rzeczywistości wielokrotnie niższa. W ocenie Sądu sam fakt dysponowania udziałami w Spółce, w której skarżąca i jej mąż są zatrudnieni, stanowi przeszkodę dla uwzględnienia przedmiotowego wniosku. Nie uszło ponadto uwadze Sądu, że w skład majątku skarżącej wchodzi również 50 % udziału w prawie własności domu będącego w budowie od 2007 r. oraz garażu. W tym miejscu wskazać należy, że "posiadanie majątku w zasadzie wyłącza możliwość zwolnienia od kosztów, skoro istnieje możliwość jego obciążenia" (postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2004 r., sygn. akt FZ 131/04, niepubl.). Reasumując, z uwagi na nie wyjaśnienie przez skarżącą wszystkich okoliczności dotyczących możliwości płatniczych, Sąd nie stwierdził przesłanek dla uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić bowiem trzeba, że strona, co do której istnieją wątpliwości odnośnie faktu, czy posiada ona zasoby majątkowe lub, czy przy podjęciu określonych działań mogłaby je uzyskać, nie może skutecznie wnosić o przyznanie prawa pomocy i podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej prawa przed sądem. Powtórzenia bowiem wymaga, że to na stronie ciąży obowiązek wykazania ze szczególną starannością, okoliczności uzasadniających przyznanie od Skarbu Państwa pomocy w finansowaniu kosztów sądowych. W niniejszej sprawie tej staranności skarżącej zabrakło. Na koniec, w odniesieniu do zawartego w sprzeciwie twierdzenia, że w sytuacji wątpliwości co do zakresu pomocy, Sąd lub referendarz uprawniony jest do miarkowania zakresu pomocy, co oznacza, że prawo pomocy nie może być traktowane jako szczególny przywilej zarezerwowany jedynie do sytuacji krańcowych, jeżeli mogłoby to skutkować utrzymaniem w obrocie prawnym wadliwych decyzji, Sąd stwierdza, że instytucja prawa pomocy to instytucja wyjątkowa, przyznawana stronom postępowania, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji finansowej i życiowej, która uniemożliwia im partycypowanie w kosztach sądowych. W żadnym wypadku, unormowania dotyczące prawa pomocy, nie pozwalają przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, na badanie zawartych w skardze zarzutów, zgłoszonych wobec skarżonego aktu. Mając zatem na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji postanowienia.