I SA/Wr 1128/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku o zmianę postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 31 października 2012 r. w sprawie J.B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności podatkowej byłego członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości spółki z tytułu podatku od towarów i usług za grudzień 2006 r. wraz z odsetkami za zwłokę postanawia zmienić postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 31 października 2012 r. i przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. W sprawie skarżący J.B. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia kwoty 500 zł tytułem wpisu sądowego od skargi w dniu 20 lipca 2012 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego żądania wskazał, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania – wpisu od skargi na wyżej oznaczoną decyzję, gdyż prowadzone z wspólnie z żoną gospodarstwo domowe utrzymują z emerytur w łącznej kwocie 4.200 zł (brutto). Miesięczne wydatki na utrzymanie tego gospodarstwa domowego określił wnioskodawca w kwocie średnio 2.600 zł i dodał, że miesięcznie wydaje około 1.000 zł na leki i konsultacje lekarskie z powodu schorzeń [...]. Z dokumentów przedłożonych na wezwanie wynika, że emerytura skarżącego wynosi netto 2.291,37 zł, do mieszkania, które zajmuje z żoną, przysługuje mu prawo dożywocia, a miesięczne opłaty czynszowe od października 2012 r. wynoszą 455,49 zł. Wnioskodawca jest właścicielem samochodu osobowego marki [...], rocznik 2000, o wartości 9.000 zł. Wydruki z rachunku bankowego, którego posiadaczem jest skarżący, za okres od 1 lipca do 22 października 2012 r., wskazują regularne przelewy z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kwoty 2.754,76 zł oraz przelew z tytułu zerwanej lokaty w dniu 15 października 2012 r. – 3.672,65 zł. Postanowieniem z dnia 31 października 2012 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. Z akt sprawy wynika, że strona skarżąca nie wniosła sprzeciwu od tego orzeczenia. W odpowiedzi na kolejne wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi, doręczone pełnomocnikowi procesowemu strony skarżącej w dniu 3 grudnia 2012 r., w dniu 7 grudnia 2012 r. (data stempla na kopercie listu) pełnomocnik ten pismem procesowym z dnia 4 grudnia 2012 r. wniósł o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych "w postaci wpisu sądowego od skargi" wobec zaistnienia nowych okoliczności mających wpływ na rozpoznanie jego wniosku. Wskazał na i udokumentował kserokopią karty informacyjnej skarżącego jego stan zdrowia wynikający z przeżytego [...], który doprowadził do niedowładu połowicznego prawostronnego oraz praktycznego braku kontaktu logicznego, wymagający stałej opieki medycznej. Jednocześnie oświadczył pełnomocnik wnioskodawcy, że z uwagi na niemożność uzyskania jakichkolwiek dokumentów od skarżącego wnosi o rozpoznanie wniosku na podstawie dokumentów przedłożonych do pierwotnego wniosku. Z urzędu wskazać trzeba, że w sprawach zawisłych przez Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu ze skarg wnioskodawcy. Prowadzonych pod sygn. akt I SA/Wr 1128/12 i I SA/Wr 1229/12, został on wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w łącznej kwocie 1.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z kolei wedle art. 259 § 3 ustawy procesowej jeżeli nie wniesiono sprzeciwu albo wniesiony sprzeciw został prawomocnie odrzucony, zarządzenia i postanowienia wydane przez referendarza sądowego, mają skutki prawomocnego orzeczenia sądu. Z uwagi na fakt, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych został załatwiony w sprawie przez referendarza sądowego odmownie prawomocnym postanowieniem z dnia 31 października 2012 r., Sąd zdecydował orzec w kwestii ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie kosztów sądowych poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi na podstawie art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Postanowienie referendarza sądowego z dnia 31 października 2012 r. zostało wydane na posiedzeniu niejawnym, jest postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie, natomiast wskazane unormowanie procesowe nie przewiduje przedmiotowego ograniczenia kompetencji Sądu do rozważenia zmiany wcześniejszego postanowienia, jak to ma miejsce w sprawie, w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Stosownie do art. 245 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy procesowej), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 tej samej ustawy). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. W rezultacie, warunkiem przyznania prawa pomocy w określonej sprawie jest wyczerpujące udokumentowanie stanu majątkowego wnioskodawcy, wskazującego na zasadność uwzględnienia wniosku o prawo pomocy. Te same warunki przyznania prawa pomocy odnoszą się również do wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Prawomocne orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy może być zmienione w trybie art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ale to z uzasadnienia wniosku musi wynikać zmiana okoliczności sprawy, która powinna była zaistnieć po tym, jak sąd (referendarz sądowy) rozstrzygnął pierwszy wniosek strony w tej materii, czyli po dniu 31 października 2012 r., i winna dotyczyć stanu majątkowego wnioskującej strony i jej możliwości płatniczych. Okoliczności przesądzające o zmianie tej sytuacji muszą być udokumentowane tak samo starannie i wyczerpująco jak w przypadku okoliczności powoływanych w pierwotnym wniosku o prawo pomocy. Jest to o tyle ważne, że zmiany stanu faktycznego uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w wyżej wskazanej drodze muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy tak, by uzasadniały zmianę lub uchylenie tego pierwotnego rozstrzygnięcia. Okoliczności te, wedle stanu na dzień 31 października 2012 r., zostały ocenione przez referendarza sądowego w prawomocnym postanowieniu, mającym na mocy wyżej powołanego art. 259 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skutek prawomocnego orzeczenia sądu, jako nieuzasadniające przyjęcia, że wnioskująca strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a tym samym że uzasadnione jest jej żądanie zwolnienia kosztów sądowych w zakresie częściowym. W tym miejscu powołania wymaga art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na mocy którego ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd. Wobec dokonania przez referendarza sądowego w tutejszym Sądzie oceny stanu faktycznego wynikającego z oświadczeń i dokumentów złożonych przez stronę skarżącą w poprzednim wniosku, w wyniku której odmówiono skarżącej przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, Sąd, na zasadzie art. 153 w zw. z art. 259 § 3 Praw o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, związany tą oceną, badał wystąpienie nowych faktów uzasadniających przyjęcie, że wnioskodawca spełnił ustawowy warunek częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Takie stanowisko znajduje uzasadnienie w fakcie, iż ocena zasadności wniosku o przyznania prawa pomocy jest na obecnym etapie postępowania oparta na porównaniu zakresu aktualnie badanego żądania, tj. zwolnienia z kosztów sądowych w zakresie częściowym, zakresu wniosku ocenionego postanowieniem referendarza sądowego z dnia 31 października 2012 r., tj. zwolnienia od kosztów sądowych, i aktualnych możliwości finansowych wnioskodawcy poniesienia ciężaru tych kosztów. Działając na podstawie powołanych przepisów prawa oraz wywiedzionych z nich reguł, a także zasad doświadczenia życiowego Sąd ocenił, że treść wniosku strony skarżącej z dnia 4 grudnia 2012 r. pozwala na stwierdzenie, iż została spełniona przesłanka zmiany postanowienia z dnia 31 października 2012 r. poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Strona wykazała bowiem zmianę na gorsze okoliczności składających się na jej sytuację majątkową oraz zdolność płatniczą, uzasadniającą przyjęcie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zmiana ta polega na znaczącym pogorszeniu stanu zdrowia skarżącego, którego nie mógł, z powodu braku wiedzy, uwzględnić referendarz sądowy orzekając w sprawie w dniu 31 października 2012 r. Bazując na doświadczeniu życiowym Sąd doszedł do wniosku, że dolegliwości skarżącego i ich skutki dla jego funkcjonowania w życiu codziennym, w tym konieczność korzystania ze stałej opieki medycznej powodują, iż wydatki na jego konieczne utrzymanie oraz na takie utrzymanie jego rodziny w sposób istotny rosną. W konsekwencji ograniczeniu, jeżeli nie całkowitemu wyczerpaniu, ulegają środki pieniężne pozostające do jego dyspozycji na inne cele, w tym na ponoszenie kosztów sądowych. Dlatego Sąd postanowił, na podstawie art. 165 i art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak w sentencji postanowienia o zmianie postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 31 października 2012 r. poprzez przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi i oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie.