I SA/Wr 1231/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, kwiecień, maj, czerwiec i lipiec 2007 r. postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 1.000 (słownie: tysiąc 00/100) złotych, 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 1.486 zł, M.S., reprezentowana w postępowaniu sądowoadministracyjnym przez doradcę podatkowego, wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych sprawie w związku z pogorszeniem się jej sytuacji materialnej na skutek przymusowego wykonania jej zobowiązań podatkowych wynikających z decyzji organów podatkowych, w tym w drodze zajęcia składników jej majątku oraz rachunków bankowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wskazała, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z mężem oraz pełnoletnim synem i jest właścicielką działki budowlanej o powierzchni 10 ar oraz garażu o powierzchni 20 m². W rubryce dochody wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym podała wynagrodzenie z umowy o pracę męża w kwocie 1.500 zł (brutto), rentę socjalną syna w kwocie 525,88 zł (brutto) oraz fakt ubiegania się o przyznanie jej zasiłku opiekuńczego. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca przesłała dokumenty, z których ponad oświadczone wcześniej fakty wynika, że skarżąca miesięczne wydatki swojego gospodarstwa domowego w kwocie 2.016,68 zł ponosi z wykazanych dochodów, ostatniego zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 630 zł oraz dzięki pomocy rodziny. Dodatkowo M. S. dokonuje spłaty rat kredytu, zaciągniętego w ramach prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Skarżąca oświadczyła również, że środki finansowe na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika pochodzą z wcześniej uzyskanych przez nią dochodów z działalności gospodarczej (pismo procesowe z dnia 10 listopada 2010 r.). Z urzędu wskazać należy cztery okoliczności: po pierwsze, w aktualnie zawisłych przed Sądem spraw ze skargi M. S. (sygn. akt I SA/Wr 127/10 i 128/10) została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skarg kasacyjnych w łącznej kwocie 7.572 zł, po drugie, w obu tych sprawach skarżąca uiściła wpis sądowy od skargi w łącznej kwocie 4.000 zł (wpłaty z dnia 4 czerwca 2010 r.) oraz opłaty kancelaryjne w łącznej kwocie 200 zł, po trzecie, w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 990/10 skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 1.500 zł, natomiast w sprawie z jej skargi zarejestrowanej pod sygn. akt I SA/Wr 1025/09 uiszczone zostały opłaty sądowe w łącznej kwocie 5.413 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, nie jest pozbawiona możliwości zarobkowych, również pracy dodatkowej, przeciwnie – nadal otrzymuje kwoty związane z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą, z kolei jej mąż uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę. Realizuje również skarżąca inne swoje zobowiązania, takie jak opłacanie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, uiszczenie raty kredytu oraz kosztów sądowych (opłaty sądowe w łącznej kwocie 9.613 zł zapłacone w sprawach o sygn. akt I SA/Wr 1025/09, I SA/Wr 127/10 i I SA/Wr 128/10). Znaczący w sprawie jest fakt, że skarżąca dokonała wpłat z tytułu opłat sądowych i raty kredytu w łącznej kwocie 5.200 zł w okresie, gdy – wedle jej oświadczeń – źródłem utrzymania jej gospodarstwa domowego były jej zasiłek dla bezrobotnych, pensja męża i renta socjalna syna w łącznej kwocie 2.655,88 zł. Oznacza to, że jest ona w posiadaniu kwot pieniężnych, nie wykazanych w oświadczeniu o stanie majątkowym, dzięki którym finansuje udział doradcy podatkowego w postępowaniach sądowoadministracyjnych wszczętych swoimi skargami, ale również pokrywa inne swoje wydatki w sytuacji braku bieżących dochodów w wystarczającej kwocie. Znamienne w tym zakresie jest oświadczenie skarżącej zawarte w piśmie procesowym z dnia 10 listopada 2010 r. dotyczące pochodzenia środków finansowych na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika. Wnioskodawca stwierdził, że konieczne na ten cel środki pieniężne pochodzą z wcześniej uzyskanych dochodów z działalności gospodarczej. Oznacza to, że jest ona w posiadaniu kwot pieniężnych, nie wykazanych w oświadczeniu o stanie majątkowym, dzięki którym finansuje udział doradcy podatkowego w postępowaniach sądowoadministracyjnych wszczętych swoimi skargami. W rezultacie referendarz sądowy przyjął, że skarżąca obecnie dysponuje, wbrew jej wcześniejszym twierdzeniom, zasobami majątkowymi, zgromadzonymi w latach poprzednich, pozwalającymi na ponoszenie kosztów sądowych i to we wszystkich wskazanych wyżej sprawach. Jednocześnie wskazać należy, że to strona skarżąca samodzielnie podjęła decyzję o sfinansowaniu udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisów sądowych od wnoszonych skarg. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą w wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie wpisu sądowego od skargi. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Natomiast badając sytuację materialną i rodzinną strony skarżącej z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych obejmującego zwolnienie od wpisu sądowego od skargi referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie zaistniały ustawowe wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 1.000 zł. Rozstrzygnięcie w tym zakresie znalazło wyraz w pkt 1. sentencji. Skarżąca wykazała w sprawie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, na które składa się na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wpis sądowy od skargi w kwocie 1.486 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz osób, wobec których ciąży na niej obowiązek alimentacyjny (syn). Świadczą o tym, z jednej strony, aktualnie uzyskiwane przez skarżącą i jej męża dochody, natomiast z drugiej strony kwota ich miesięcznych wydatków na utrzymanie trzyosobowego gospodarstwa domowego, łączna kwota egzekwowanych od skarżącej zobowiązań publiczno-i cywilnoprawnych, jej sytuacja rodzinna oraz dotychczasowa zdolność generowania kwot pieniężnych z przeznaczeniem na koszty sądowe. Nawiązując do ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, w tym na podstawie informacji znanych z urzędu, zaznaczyć trzeba, że skoro M. S. w sprawach zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu pod sygn. akt I SA/Wr 1025/09, I SA/Wr 127/10 i I SA/Wr 128/10 samodzielnie uiściła opłaty sądowe w kwocie 9.613 zł, korzysta z usług doradcy podatkowego i – zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego – ponosi koszty tej profesjonalnej pomocy procesowej oraz reguluje swoje zobowiązania cywilnoprawne (rata kredytu), to zasadne jest twierdzenie, że będzie ona w stanie uiścić w niniejszej sprawie porównywalną kwotę, tj. 1.000 zł, tytułem wpisu sądowego od skargi. Uwzględnia się przy tym ciężar finansowy związany z prowadzeniem pozostałych aktualnie zawisłych przed Sądem sprawy wynikłych ze skargi wnioskodawcy. Rozstrzygnięcie zawarte w sentencji postanowienia znajduje podstawę prawną w art. 245 § 1, 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na marginesie powyższych stwierdzeń powołać trzeba uregulowanie art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wedle którego przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.