I SA/Wr 1396/12

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 31 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi O.S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. O. S. opłacił wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skargę kwotą 500 zł. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wpisu sądowego od skargi kwotą 1.000 zł skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata ze wskazaniem osoby adwokata E. W.-K. W jego uzasadnieniu wskazał, że z żoną posiada rozdzielność majątkową i, choć razem prowadzą gospodarstwo domowe i nie mają wspólnych finansów, w ramach podziału obowiązków on pokrywa koszty rachunków "za mieszkanie" w kwocie średnio 956 zł miesięcznie. Podał także, iż posiada wierzytelności wobec kontrahentów, wygenerowane w czasie prowadzenia działalności gospodarczej do roku 2009 w kwocie 300.000 zł i w rezultacie odpowiednie zaległości względem urzędu skarbowego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wnioskodawca wskazał, że wspólne gospodarstw domowe prowadzi z żoną, córką i synem, jego żona jest właścicielem samochodu "bus Transporter" i sprzętu potrzebnego do pracy oraz wieczystym użytkownikiem, i że wraz z żoną uzyskują miesięczny dochód w łącznej kwocie 4.500 zł (brutto). Z przedstawionych na wezwanie do akt sprawy dokumentów wynika, ponad wcześniej podane fakty, że w roku 2011 skarżący uzyskał z działalności gospodarczej dochód w kwocie 9.604 zł (przy przychodzie w kwocie 10.494 zł), natomiast jego żona dochód brutto z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 129.254,67 zł (przy przychodzie w kwocie 1.986.606,65 zł). W pierwszych trzech kwartałach roku 2012 r. żona skarżącego dokonała dostawy towarów i świadczyła usługi o łącznej wartości odpowiednio 329.343 zł, 291.736 zł i 307.143 zł oraz nabyła towary i usług za kwotę odpowiednio 341.958 zł, 284.372 zł i 299.668 zł. Według oświadczenia skarżącego wydatki jego gospodarstwa domowego wynoszą miesięcznie średnio 5.706 zł. Do kosztów miesięcznego utrzymania jego gospodarstwa domowego zaliczył wnioskodawca między innymi kwotę ratę kredytu w kwocie 2.800 zł i wskazał przy okazji zajęcia komornicze na kwotę 23.000 zł. Wykazał również skarżący brak możliwości wyegzekwowania od jednego z kontrahentów zasądzonej wyrokiem na rzecz jego żony od dwóch kontrahentów kwoty pieniężnej. W odpowiedzi na wezwanie skarżący oświadczył, że adwokat E. W. –K. reprezentuje go w sprawie o sygn. akt V GC 418/11, natomiast jego żonę w sprawie o sygn. akt I KM 1926/12, przy czym wynagrodzenie za usługi tego pełnomocnika ma być wypłacone po zakończeniu tych spraw. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy procesowej). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2) ustawy procesowej). Z kolei wedle art. 246 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (zd. 1). Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy (art. 246 § 3 zd.2 ustawy procesowej). Z przywołanego wyżej unormowania wynika, że zatrudnianie lub pozostawanie przez stronę skarżącą, która wnioskuje o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, w stosunku prawnym z takim pełnomocnikiem (pochodzącym z wyboru adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym) stanowi przesłankę negatywną, wyłączającą przyznanie jej prawa pomocy w tym zakresie. Nadto ustalenia w zakresie wystąpienia w stanie faktycznym sprawy tej przesłanki wymagają wyjaśnienia wątpliwości w przedmiocie zatrudnienia lub pozostawania przez stronę wnioskującą z profesjonalnym pełnomocnikiem w stosunku prawnym. Mając na uwadze przywołane przepisy prawa i wynikające z nich zasady rządzące instytucją ustanowienia dla strony adwokata z urzędu referendarz sądowy stwierdził, że O. S., jak wynika z jego oświadczenia, postaje w stosunku prawnym zlecenia z adwokatem E. W.-K.oraz że adwokat ten nie został wyznaczony dla skarżącego z urzędu, w ramach przyznanego mu prawa pomocy. Na tej podstawie referendarz sądowy ustalił, że skarżący pozostaje w stosunku prawnym z adwokatem pochodzącym z wyboru. Tym samym nie mógł przyznać wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Przechodząc do oceny wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazać trzeba, że wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni zatem poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi strony, do których zalicza się ciążące na niej zobowiązania cywilno-i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego wynikające z przedstawionych przez stronę dokumentów uszczuplenie jej zasobów w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, reguł logicznego myślenia oraz na podstawie doświadczenia życiowego referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy, tj., iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Po pierwsze, nie może odnieść zamierzonego skutku argumentacja wniosku w zakresie wyłączenia ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej między skarżącym i jego żoną. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło bowiem obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 788), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Dodatkowo, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 Kodeksu), a wnioskodawcy, jeśli znajduje się w trudnej sytuacji materialnej (niedostatku), przysługuje (np. od żony) świadczenie alimentacyjne (art. 128 i art. 133 § 2 Kodeksu). Dlatego pomoc materialna udzielana przez żonę jest także brana pod uwagę przy ocenie jego zdolności ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i jego rodziny. Powyższe stwierdzenia mają tym większe znaczenie w sprawie, że żona skarżącego współuczestniczy w ponoszeniu kosztów utrzymania ich wspólnego gospodarstwa domowego. Uzasadnione jest zatem przyjęcie, że skarżący korzysta i może nadal korzystać z pomocy materialnej udzielanej przez jego żonę. Po drugie, nie sposób przyjąć, że strona, której gospodarstwo domowe posiada stałe źródło znacznego dochodu, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i swojej rodziny. O. S. uzyskał wraz z żoną w roku 2011 i w pierwszych trzech kwartałach roku 2012 r., w tym z prowadzonej działalności gospodarczej o dużych rozmiarach, wynikających z kwot przychodów z tego źródła, kosztów ich uzyskania oraz deklaracji VAT, kwoty, których posiadanie, zdaniem referendarza sądowego, pozwala na przyznanie prawa pomocy jedynie w sytuacji, gdy wnioskodawca przedstawi istotne, obiektywne powody przeznaczenia zgromadzonych środków pieniężnych na inne cele niż opłacenie kosztów sądowych. Tymczasem w sprawie skarżący takich okoliczności nie przedstawił. Przeciwnie, z wyliczeń ponoszonych przezeń miesięcznie kosztów wynika, że z obecnie posiadanych zasobów pieniężnych, w tym z uzyskiwanego przez siebie i żonę wynagrodzenia w kwocie 4.500 zł (brutto), opłaca miesięczne koszty utrzymania siebie oraz swojej rodziny w – zadeklarowanej przez siebie kwocie 5.706 zł. Zdaniem referendarza sądowego oznacza to, że nadal posiada on – wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu rozpoznawanego wniosku - środki pieniężne (oszczędności) ponad zadeklarowane kwoty miesięcznych dochodów swojego gospodarstwa domowego. Stwierdzenie to znajduje potwierdzenie w fakcie uiszczenia przez skarżącego tytułem wpisu sądowego od skargi kwoty 500 zł. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu postanowił, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.