I SA/Wr 1608/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Semiczek po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2010 r. w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 14 grudnia 2009 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w L. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 500 (słownie: pięćset) złotych; 2. w pozostałym zakresie odmówić stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprawie E. C. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego wniosku wskazała na zaskarżoną decyzję i postępowanie egzekucyjne, które uniemożliwia prowadzenie działalności gospodarczej, gdyż egzekwowana kwota stanowi przychód rodziny z prowadzenia działalności gospodarczej. Podała, że obecnie jej źródłem dochodu jest wynagrodzenie z umowy o pracę w wymiarze ¼ etatu, w wysokości 551,70 zł netto. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie, nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżąca dodała, że w postępowaniu egzekucyjnym powadzonym przez Urząd Skarbowy dochodzona jest kwota 177.537 zł, a w postępowaniach komorniczych – 15.875,86 zł i 2.164,33 zł. Do wniosku załączyła umowę o pracę z dnia 21 września 2009 r., zaświadczenie o zatrudnieniu, zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego w postępowaniu egzekucyjnym w administracji z dnia 13 października 2009 r. oraz zawiadomienia z dnia 21 stycznia 2009 r. i 28 lipca 2009 r. o wszczęciu postępowania komorniczego. Na wezwanie, skarżąca oświadczyła, że zawiesiła działalność gospodarczą na okres od 7 stycznia 2009 r. do 7 stycznia 2011 r., miesięcznie ponosi wydatki na żywność w kwocie 500 zł, wywóz nieczystości w kwocie 28 zł i na środki higieny kwocie 28 zł, które pokrywa z wynagrodzenia za pracę, posiada dwa rachunki bankowe, dysponuje samochodem [...], rocznik [...] r. o wartości 1.000 zł. Dalej wskazała, że tytuł prawny do nieruchomości, to jest domu pod adresem, który wskazała jako miejsce zamieszkania, posiada L. C. (posiadająca status bezrobotnej), a zamieszkują ją również T. C. (prowadzący działalność gospodarczą) i mąż skarżącej, M. C., z którym pozostaje w rozdzielności majątkowej. Strona oświadczyła, że dochody T. i M. C. nie są jej znane. Dodała, że nie korzysta z Pomocy Społecznej ani innych form wsparcia państwowego. Z przedłożonych dokumentów (zeznanie podatkowe skarżącej za 2008 r., zgłoszenie informacji o zawieszeniu wykonywania działalności gospodarczej, wyciągi z dwóch rachunków bankowych za miesiące sierpień, wrzesień i październik 2009 r., zawiadomienie o zajęciu środka transportu ([...], rocznik [...]) w postępowaniu egzekucyjnym w administracji przez Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz akt notarialny umowy o rozdzielności majątkowej małżonków) wynika, że wnioskodawca z działalności gospodarczej uzyskała przychód w wysokości 108.101,33 zł i dochód (po odliczeniu kosztów uzyskania przychodu) w kwocie 7.621,88 zł, saldo jednego jej rachunku bankowego wynosi 0 zł, a drugiego (-) 251,87 zł. Rozdzielność majątkowa została ustanowiona w 2008 r. Pozostałe dokumenty potwierdzają złożone przez stronę oświadczenia. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2009 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. We wniesionym od orzeczenia referendarskiego sprzeciwie skarżąca wywiodła, że jej obecny status materialny uniemożliwia jej opłacenie wpisu sądowego od skargi w przewidywanej kwocie 2.000 zł, gdyż stanowi ona połowę jej rocznego dochodu. W odpowiedzi na wezwanie przez Sąd, doręczone skarżącej w dniu 19 stycznia 2010 r., strona przesłała do akt sprawy rozliczenia księgowe dotyczące obrotów działalności gospodarczej prowadzonej przez jej męża. Wynika z nich, że w listopadzie 2009 r. i styczniu 2010 r. uzyskał on przychód w kwocie odpowiednio 6.000 i 350 zł. Z urzędu wskazać należy, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I WSA we Wrocławiu z dnia 2 listopada 2009 r. wyznaczono wpis sądowy od skargi E. C. na określoną w sentencji decyzję w kwocie 2.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Na wstępie należy wskazać, iż na podstawie art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych i ponoszenia kosztów profesjonalnego zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca w sposób lakoniczny umotywowała swoje żądanie, a nadto nie dostarczyła mimo wezwania wszystkich informacji wskazanych przez referendarza sądowego i Sąd. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji usprawiedliwione jest stwierdzenie, że w postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącego Sąd, wykonał dyspozycję art. 255 ustawy procesowej w zakresie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, której uregulowanie nie wymaga ponowienia wezwania po przejściu sprawy do właściwości tego Sądu w sytuacji, gdy ustalony stan faktyczny jest wystarczający do oceny zasadności wniosku. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 19 stycznia 2010 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - koszty zwolnienia strony od kosztów zostałoby przeniesione. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. W odniesieniu do wskazanego we wniosku ustroju majątkowego E. C. i jej męża wskazać trzeba, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9 poz. 59 ze zm.), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Dodatkowo, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 Kodeksu), a skarżącej, jeśli znajduje się w trudnej sytuacji materialnej (niedostatku), przysługuje (np. od męża, syna) świadczenie alimentacyjne (art. 128 i art. 133 § 2 Kodeksu). Dlatego w sprawie okoliczność ta nie może mieć znaczenia. W rezultacie powoduje to przyjęcie, że mąż winien wspierać skarżącą w ponoszeniu ciężaru kosztów sądowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, Sąd doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, nie jest pozbawiona możliwości zarobkowych, również podjęcia pracy dodatkowej, przeciwnie - pozostaje w stosunku pracy, natomiast sama wyzbyła się możliwości osiągania dodatkowych przychodów poprzez czasowe zawieszenie prowadzenia działalności gospodarczej. Za niedopuszczalne należy bowiem uznać wyzbywanie się źródeł dochodów i obciążanie budżetu państwa konsekwencjami powstającego w ten sposób niedostatku środków na własne utrzymanie. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Natomiast badając sytuację materialną i rodzinną strony skarżącej z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych poprzez częściowe zwolnienie od wpisu sądowego od skargi Sąd stwierdził, że w sprawie zaistniały ustawowe wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 500 zł. Stąd postawiono jak w pkt 1. sentencji. Skarżąca wykazała w sprawie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, na które składa się na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wpis sądowy od skargi w kwocie 2.000 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz jej rodziny. Świadczą o tym, z jednej strony, wysokość dochodów skarżącej w roku 2008 i aktualnie uzyskiwane przez nią oraz jej męża dochody, natomiast z drugiej strony kwota miesięcznych wydatków na utrzymanie jej gospodarstwa domowego oraz łączna kwota egzekwowanych od skarżącej zobowiązań publiczno-i cywilnoprawnych. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 245 § 1, 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd postanowił jak w sentencji. Na marginesie powyższych stwierdzeń powołać trzeba uregulowanie art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wedle którego przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.