I SA/Wr 1675/09

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. i M. Ż. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2004 postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 2.000 (słownie: dwa tysiące 00/100) złotych, 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 22.648 zł E. i M. Ż. złożyli na dwóch formularzach wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazali, że pozostają w rozdzielności majątkowej, ale mieszkają pod jednym adresem. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zawarli informację, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z nieletnim synem, są właścicielami domu o powierzchni 250 m², do którego księgi wieczystej wpisano hipotekę przymusową zabezpieczającą zobowiązanie na kwotę 2.264.577 zł oraz odsetki w kwocie 1.006.598,30zł, oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 597 m² z której prowadzona jest egzekucja na rzecz A sp. z o. o. z siedzibą we W., Oboje skarżący – wedle oświadczenia – są zatrudnieni na umowę o pracę z wynagrodzeniem w kwocie 1.276 zł brutto, przy czym skarżący 500 zł przekazuje miesięcznie żonie na utrzymanie domu. Podali także wnioskodawcy, że ich miesięczne wydatki na utrzymanie wynoszą 1.248,23 zł. Z załączonych do wniosku kserokopii dokumentów wynika, ponad potwierdzenie okoliczności wskazanych przez stronę we wniosku, że w roku 2008 skarżąca uzyskała dochód w kwocie 11.162,25 zł (brutto), skarżący w tym samym czasie nie prowadził działalności gospodarczej i nie był zatrudniony, wobec skarżącej wystawiono dziewięć tytułów wykonawczych dotyczących zobowiązania skarżącej w podatku akcyzowym w kwocie 2.364.136 zł oraz w podatku dochodowym od osób fizycznych w kwocie 2.264.577,70 zł (plus odsetki), E. Ż. utraciła prawo własności samochodu [...], a także iż zajęto prawo majątkowe stanowiące wierzytelność z rachunku bankowego skarżących u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem w zakresie 3.711.609,14 zł. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przesłali dokumenty potwierdzające ich dotychczasowe oświadczenia, kserokopię protokołu zajęcia samochodu marki [...] o wartości 95.700 zł oraz wyciągu z rachunku bankowego skarżącej. Nadto podali, że M. Ż. jest właścicielem samochodu [...] z roku 1988 o wartości ok. 1.000 zł, oraz że nie korzystają oni z pomocy społecznej ani innej formy wsparcia. Wnioskodawcy nie ustosunkowali się natomiast do wezwania do przedstawienia informacji o źródle pozyskiwania środków na opłacenie zastępstwa procesowego. Z urzędu wskazać trzeba dwie okoliczności: po pierwsze, w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 1162/09 strona skarżąca w drodze postanowienia referendarza sądowego z dnia 2 listopada 2009 r. została zwolniona od kosztów sądowych w całości, po drugie w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 1674/09 ze skargi E. Ż. skarżąca uiściła wpis sądowy od skargi w kwocie 2.088 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. W odniesieniu do wskazanego we wniosku ustroju majątkowego E. i M. Ż. wskazać trzeba, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9 poz. 59 ze zm.), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Dodatkowo, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 Kodeksu), a skarżącemu, jeśli znajduje się w trudnej sytuacji materialnej (niedostatku), przysługuje (np. od matki) świadczenie alimentacyjne (art. 128 i art. 133 § 2 Kodeksu). Dlatego w sprawie okoliczność ta nie może mieć znaczenia. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazali, że ich sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, nie są pozbawieni możliwości zarobkowych, również pracy dodatkowej, przeciwnie - pozostają w stosunku pracy i są zatrudnieni na czas nieokreślony, nadto realizują inne swoje zobowiązania, takie jak opłacanie profesjonalnego pełnomocnika procesowego oraz kosztów sądowych (wpis sądowy w kwocie 2.088 zł w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 1674/09). W tym zakresie należy podkreślić, że sytuacja materialna obojga małżonków poprawiła się w porównaniu ze stanem przyjętym w postanowieniu referendarza sądowego wydanego w dniu 2 listopada 2009 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 1162/09. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Natomiast badając sytuację materialną i rodzinną strony skarżącej z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie zaistniały ustawowe wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 2.000 zł. Stąd postawiono jak w pkt 1. sentencji. Skarżący wykazali w sprawie, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, na które składa się na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wpis sądowy od skargi w kwocie 22.648 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz osób, wobec których ciąży na nich obowiązek alimentacyjny (syn). Świadczą o tym, z jednej strony, wysokość dochodów skarżących w roku 2008 i aktualnie uzyskiwane przez nich dochody, natomiast z drugiej strony kwota ich miesięcznych wydatków na utrzymanie trzyosobowego gospodarstwa domowego oraz łączna kwota egzekwowanych od skarżącej zobowiązań publiczno-i cywilnoprawnych. Nawiązując do ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, w tym na podstawie informacji znanych z urzędu, zaznaczyć trzeba, że skoro E. Ż. w sprawie zawisłej przez Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu pod sygn. akt I SA/Wr 1674/09 samodzielnie uiściła wpis sądowy od skargi w kwocie 2.088 zł, natomiast oboje małżonkowie Ż. korzystają z usług doradcy podatkowego i – zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego – ponoszą koszty tej profesjonalnej pomocy procesowej, to zasadne jest twierdzenie, że będą oni w stanie wspólnie uiścić w niniejszej sprawie porównywalną kwotę - tj. łącznie 2.000 zł, tytułem wpisu sądowego od skargi. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 245 § 1, 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji. Na marginesie powyższych stwierdzeń powołać trzeba uregulowanie art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wedle którego przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.