I SA/Wr 1848/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anetta Chołuj po rozpoznaniu w dniu 23 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym zażalenia skarżącego na postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 stycznia 2017 r. sygn. akt I SA/Wr 1848/15 odmawiające zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. U. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 stycznia 2017 r. sygn. akt I SA/Wr 1848/15. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy z uwagi na nienadesłanie dodatkowych informacji i dokumentów. Na skutek sprzeciwu od ww. postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (WSA) postanowieniem z dnia 17 października 2016 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie referendarza sądowego. Następnie, skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. W odpowiedzi na wezwanie, skarżący ponowił wniosek o przyznanie prawa pomocy prawo pomocy w zakresie zwolnienia z opłaty sądowej. Wniosek ten został potraktowany jako wniosek o zmianę ww. postanowienia z dnia 11 lipca 2016 r. Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2017 r. referendarz sądowy odmówił zmiany swojego postanowienia z dnia 11 lipca 2016 r. stwierdzając, że skarżący nie przedłożył dokumentów, które pozwoliłyby na weryfikację złożonych przez niego oświadczeń. Tym samym, skarżący nie wykazał (nie udowodnił) swojej sytuacji finansowo-majątkowej, a także - rodzinnej. Przez to, brak było podstaw do zmiany uprzednio wydanego postanowienia. Na to postanowienie strona złożyła sprzeciw, który postanowieniem WSA z dnia 6 marca 2017 r., został odrzucony. Sąd bowiem uznał, że wskazane powyżej postanowienie referendarza sądowego jest niezaskarżalne. W dniu 6 marca 2017 r. WSA wydał także postanowienie o odrzuceniu skargi, z uwagi na nieuiszczenie, pomimo wezwania, należnego w sprawie wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że prawomocność postanowienia w przedmiocie kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu, a złożenie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie przerywa biegu terminu do opłacenia skargi. Sąd stwierdził również, że rozpoznawanie kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy mogłoby doprowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania i skutkować nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania, a nawet trudnością w jego zakończeniu. Nie godząc się z ww. rozstrzygnięciami WSA, skarżący złożył zażalenia. W wyniku rozpoznania zażaleń skarżącego, Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) wydał w dniu 25 lipca 2017 r. dwa postanowienia: o sygn. akt II FZ 327/17, którym uchylił ww. postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 6 marca 2017 r. odrzucające sprzeciw i o sygn. akt II FZ 328/17, którym oddalił zażalenie na ww. postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 6 marca 2017 r. odrzucające skargę. Uzasadniając pierwsze z wymienionych rozstrzygnięć NSA uznał, że postanowienie w zakresie prawa pomocy, wydane przez referendarza sądowego w trybie art. 165 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podlega – stosownie do art. 167a § 1 tej ustawy – zaskarżeniu w drodze zażalenia. Przepis ten jasno bowiem wskazuje, iż do zarządzeń oraz postanowień referendarza sądowego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zarządzeń przewodniczącego oraz postanowień sądu. Zastosowanie innego trybu w przypadku postanowienia referendarza sądowego jest niezgodne z art. 167a § 1, co powoduje niebezpieczeństwo pozbawienia strony prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz jest niezgodne z zasadą równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Z kolei, w uzasadnieniu postanowienia oddalającego zażalenie, NSA wskazał, że prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza, że strona ma obowiązek uiszczenia wymaganego wpisu. Od obowiązku tego nie zwalnia strony ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, choć strona ma prawo do złożenia takiego wniosku w wypadku zmiany okoliczności sprawy na podstawie art. 165. W ocenie NSA, Sąd pierwszej instancji słusznie zauważył, że ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu wystosowanym do strony po wydaniu prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów, nie uchyla skutków tego prawomocnego rozstrzygnięcia. Nie przerywa też biegu terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez sąd w wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym przez sąd terminie. Dopiero bowiem wydanie przez sąd prawomocnego postanowienia odmiennej treści w przedmiocie udzielenia stronie prawa pomocy skutkuje utratą mocy pierwszego postanowienia. Odmienne postępowanie sądu może prowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków strony o przyznanie prawa pomocy i skutkować nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania, a nawet trudnością w jego zakończeniu orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do meritum. W piśmie procesowym z dnia 26 września 2017 r. skarżący, powołując się na postanowienie NSA o sygn. akt II FZ 328/17, wniósł o rozpoznanie ponownego wniosku o zwolnienie z opłat sądowych. W ocenie skarżącego, w uzasadnieniu tego orzeczenia NSA stwierdził, że "tylko pozytywne rozstrzygnięcie nowego wniosku, będzie skutkowało możliwością dalszego prowadzenia postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu". Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z treścią art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369; dalej w skrócie: p.p.s.a.) sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Porządkując zaistniały w sprawie stan faktyczny wyjaśnić należy, że w postanowieniu z dnia 25 lipca 2017 r. o sygn. akt II FZ 327/17, NSA nakazał uznać, że wydane w trybie art. 165 p.p.s.a. postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 stycznia 2017 r. o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, podlega zaskarżeniu w drodze zażalenia, a nie jak przyjął Sąd pierwszej instancji, jest niezaskarżalne. Zatem, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, Sąd zobligowany jest do potraktowania wniesionego przez skarżącego sprzeciwu od ww. postanowienia z dnia 23 stycznia 2017 r., jako zażalenia. W zażaleniu, wnosząc o uchylenie skarżonego postanowienia i ponowne rozpoznanie sprawy oraz o zwolnienie z opłat sądowych i zawieszenie postępowania egzekucyjnego, skarżący zarzucił mający wpływ na wynik sprawy błąd w ustaleniach faktycznych, poprzez uznanie, że jest w stanie ponosić koszty sądowe. Skarżący podniósł, że nie ma możliwości dokonywania opłat sądowych, gdyż nie osiąga dochodu z braku zleceń. Z powodu prowadzonej egzekucji nie ma również środków na własne utrzymanie. Do ww. pisma procesowego, skarżący nie załączył żadnych dokumentów. Jako że przedmiotem zażalenia jest postanowienie wydane w trybie art. 165 p.p.s.a. wskazać należy, że w myśl tego przepisu, postanowienia niekończące postępowanie w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 165 p.p.s.a. przewiduje możliwość zmiany wydanego już rozstrzygnięcia (niekończącego postępowania w sprawie) pod warunkiem, że stan faktyczny, który stanowił podstawę wydania takiego rozstrzygnięcia, uległ zmianie w sposób na tyle istotny, że zachodzą przesłanki do jego zmiany. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. Musiałyby to być zmiany polegające na wyraźnym pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Przy czym, obowiązek wykazania tychże zmian, co wynika z konstrukcji przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a., ciąży na stronie. Obowiązek ten rozumie się jako udowodnienie przez stronę, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź też nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie prawa pomocy, pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku. Jak wynika z akt sprawy, podstawą dla wydania prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, był brak wykazania przez wnioskodawcę w sposób niebudzący żadnych wątpliwości jego stanu finansowego, majątkowego i rodzinnego. Skarżący nie odpowiedział bowiem na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia następujących dokumentów: oświadczenia o wszystkich osobach mieszkających wspólnie ze skarżącym oraz o źródłach i wysokości ich dochodów; kopii zeznania podatkowego skarżącego za 2015 r.; wydruku z księgi podatkowej z wykazanym przychodem i dochodem/stratą z działalności gospodarczej za luty, marzec i kwiecień 2016 r.; deklaracji VAT-7 za luty i marzec 2016 r.; szczegółowego, określonego kwoto zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków przez skarżącego, ze wskazaniem źródeł ich finansowania; wydruków historii rachunków bankowych, lokat bankowych oraz kart kredytowych posiadanych przez skarżącego, w tym związanych z działalnością gospodarczą za luty, marzec i kwiecień 2016 r.; oświadczenia o posiadanych środkach transportu; innych oświadczeń i dokumentów, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. W ocenie referendarza sądowego, z braku przedłożenia żądanych dokumentów i oświadczeń, podane we wniosku informacje były niewystarczające dla oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy w partycypowaniu w kosztach sądowych. Składając ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, który został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2016 r., skarżący wskazał, że jego sytuacja finansowa uległa pogorszeniu. Jak wyjaśnił, od września do listopada 2016 r. z prowadzonej działalności gospodarczej nie uzyskał żadnego dochodu, zaś majątek firmy w całości jest zajęty na rzecz komorników Urzędu Skarbowego i ZUS. Skarżący został ponownie wezwany do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, tj.: kopii zeznania podatkowego skarżącego za 2015 r.; wydruku z księgi podatkowej z wykazanym przychodem i dochodem/stratą z działalności gospodarczej za lipiec sierpień i wrzesień 2016 r.; kopii deklaracji VAT-7 za lipiec i sierpień 2016 r.; szczegółowego, określonego kwoto zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków przez skarżącego, ze wskazaniem źródeł ich finansowania; wydruków historii rachunków bankowych, lokat bankowych oraz kart kredytowych posiadanych przez skarżącego za wrzesień, październik i listopad 2016 r.; oświadczenia o posiadanych środkach transportu; innych oświadczeń i dokumentów, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. W odpowiedzi wnioskodawca podał, że jego miesięczne wydatki wynoszą: czynsz za mieszkanie 500 zł, energia elektryczna 100 zł, gaz około 100 zł wyżywienie i odzież około 700 zł, raty kredytów łącznie około 1.500 zł. Przy czym kredyty nie są spłacane – toczy się postępowanie egzekucyjne. Wnioskodawca posiada samochód ciężarowy, R. i O.– samochody stare o łącznej wartości poniżej 5.000 zł. Do pisma nie zostały załączone żadne dokumenty. Rozpoznając wniosek o zmianę postanowienia z dnia 11 lipca 2016 r., referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 stycznia 2017 r., wniosku tego nie uwzględnił. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał - odnosząc się do podanej przez skarżącego okoliczności braku dochodów z działalności gospodarczej od września do listopada 2016 r., która miała istotnie wpłynąć na jego możliwości płatnicze - że już we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący powoływał się na fakt odnotowania straty z działalności gospodarczej za okres od stycznia do marca 2016 r. W kwestii podanych przez skarżącego wyższych niż uprzednio zobowiązań i miesięcznych wydatków oraz zajęcia komorniczego, referendarz sądowy zauważył, że wszystkie te informacje pochodzą wyłącznie z oświadczeń skarżącego. Tymczasem, w procedurze przyznania prawa pomocy okoliczności mające uzasadniać żądanie wniosku w tym przedmiocie, nie mogą być wyłącznie uprawdopodobnione. Wnioskodawca obowiązany jest wykazać, a więc udowodnić swoją sytuację finansową, majątkową, a przypadku osoby fizycznej, również sytuację rodzinną. Winien przy tym dochować należytej staranności. Skarżący jednak nie spełnił tego obowiązku dlatego referendarz uznał, że wobec braku dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie weryfikacji złożonych przez skarżącego oświadczeń, nie było podstaw dla dokonania oceny okoliczności, które mogłyby uzasadniać zmianę uprzednio wydanego postanowienia. W ocenie Sądu, w tak ukształtowanym stanie faktycznym sprawy, zażalenie nie mogło zostać uwzględnione. Trudno bowiem zgodzić się ze skarżącym, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie, dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych. Wbrew twierdzeniu skarżącego, ustalenia faktyczne poczynione przez referendarza sądowego w oparciu o akta sprawy, nie mogły prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia, czyli zmiany postanowienia z dnia 11 lipca 2016 r. przez przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie bowiem skarżący uchybił obowiązkowi rzetelnego udokumentowania swojej sytuacji finansowo-majątkowej, a na etapie wniosku o zmianę postanowienia referendarza sądowego, nie wykazał jej pogorszenia. Stanowiło to zatem, jak prawidłowo przyjął referendarz sądowy, przeszkodę dla dokonania oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego w ponoszeniu kosztów sądowych. W tym miejscu podkreślić trzeba, że same oświadczenia – tak jak w niniejszej sprawie - nie mogą stanowić podstawy do dokonania rzetelnej i wszechstronnej analizy stanu majątkowego wnioskodawcy. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w którym przyjmuje się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06, dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, brak przedstawienia na wezwanie dokumentów i oświadczeń przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia to bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego, w szczególności zaś stwierdzenie, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Zauważyć też trzeba, że skarżący również na etapie zażalenia nie uczynił obowiązkowi udokumentowania swojej sytuacji finansowo-majątkowej, która wskazywałaby na zasadność wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia referendarza w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy uznać więc należało, że zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, stąd Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu na podstawie art. 167a § 1 w zw. z art. 260 § 1, art. 165 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego. Wskazania ponadto wymaga, że postępowanie w niniejszej sprawie jest zakończone, bowiem postanowienie WSA odrzucające skargę w niniejszej sprawie uzyskało walor prawomocności na skutek postanowienia NSA z dnia 25 lipca 2017 r. sygn. akt II FZ 328/17, na które powołuje się skarżący w piśmie procesowym z dnia 26 września 2017 r. W uzasadnieniu tego postanowienia NSA nie stwierdził jednak, jak skarżący podał w ww. piśmie procesowym, że "tylko pozytywne rozstrzygnięcie nowego wniosku, będzie skutkowało możliwością dalszego prowadzenia postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu". NSA podzielił natomiast stanowisko Sądu pierwszej instancji, w szczególności w zakresie obowiązku wezwania strony o wpis w przypadku prawomocnego orzeczenia o odmowie przyznania prawa pomocy, o konieczności odrzucenia skargi jeżeli strona wpisu nie uiści oraz skutków wielokrotnego składania przez stronę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto wyjaśnił, że strona ma prawo składać wniosek o zmianę postanowienia w przedmiocie prawa pomocy w trybie art. 165 p.p.s.a., a jego uwzględnienie skutkuje utratą mocy takiego postanowienia. Powtórzyć jednak należy, że w niniejszej sprawie nie było podstaw do uwzględnienia wniosku o zmianę ww. postanowienia referendarza sądowego. Na koniec i na marginesie Sąd wyjaśnia, ustosunkowując się do sformułowanego w zażaleniu wniosku o zawieszenie postępowania egzekucyjnego, że sądy administracyjne nie posiadają ustawowych kompetencji do podejmowania tego typu rozstrzygnięcia. Uprawnienie to przysługuje bowiem wyłącznie organowi egzekucyjnemu stosownie do przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.