I SA/Wr 189/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 1 marca 2011 r. w sprawie ze skargi D.S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za okres od stycznia do grudnia 2004 r. postanawia 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 2.000 (słownie: dwa tysiące) złotych; 2. w pozostałym zakresie odmówić stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 13.345 zł D.S., reprezentowana przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez doradcę podatkowego, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych sprawie w związku z brakiem środków pieniężnych spowodowanym przymusowym wykonaniem jej zobowiązań podatkowych wynikających z decyzji organów podatkowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wskazała, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z mężem oraz dwojgiem nieletnich dzieci i jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 0,32 ha. W rubryce dochody wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wskazała na zakończenie w dniu 5 stycznia 2011 r. prowadzenia działalności gospodarczej oraz miesięczny dochód jej męża z tytułu umowy o pracę w kwocie 1.500 zł (brutto). W odpowiedzi na wezwanie skarżąca przesłała dokumenty, z których ponad oświadczone wcześniej fakty wynika, że średni koszt miesięcznego utrzymania jej gospodarstwa domowego to kwota ok. 1.750 zł. W roku 2009 D.S. oraz jej mąż uzyskali z prowadzonej działalności gospodarczej przychód w kwocie odpowiednio 3.780.745,18 zł i 2.439.776,87 zł, obciążony kosztami jego uzyskania w kwocie odpowiednio 3.787.742,71 zł i 2.612.852,10 zł. Z przedłożonych deklaracji dla podatku towarów i usług (VAT-7) za październik, listopad i grudzień 2010 r. wynika, że w tym okresie skarżąca dokonała dostawy towarów oraz świadczyła usługi o wartości odpowiednio 410 zł, 820 zł i 0 zł, nabywając w tym czasie towary i usługi o wartości odpowiednio 403zł, 1.456 zł i 181 zł. Nadto D.S. oświadczyła, że koszty miesięcznego utrzymania swojego gospodarstwa domowego ponosi między innymi dzięki okazjonalnej pomocy teściów, którzy są właścicielami zamieszkiwanej przez nią nieruchomości, ani ona ani jej mąż nie posiadają rachunków bankowych, natomiast środki finansowe na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika pochodzą z wcześniej uzyskanych przez nią dochodów z działalności gospodarczej (pismo procesowe z dnia 22 lutego 2011 r.). Postanowieniem z dnia 15 marca 2011 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. We wniesionym od orzeczenia referendarskiego sprzeciwie skarżąca zażądała uchylenia zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu sprzeciwu strona skarżąca ponowiła argumentację prezentowaną w toku postępowania wpadkowego. Postanowieniem z dnia 21 marca 2011 r. Sąd przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie jej od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 2.000 zł. W pozostałym zakresie Sąd odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Na skutek zażalenia strony skarżącej Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 10 maja 2011 r. (sygn. akt I GZ 104/11) uchylił postanowienie Sądu z dnia 21 marca 2011 r. i przekazał wniosek o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że sąd administracyjny pierwszej instancji nietrafnie uznał, iż korzystanie przez skarżącą z pomocy profesjonalnego pełnomocnika rzutować może na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nadto wskazał, że wyrażona przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącej była niewystarczająca i niedostatecznie wnikliwa, gdyż opierała się na teoretycznym założeniu korzystania przez wnioskodawczynię z osiągniętych przez nią, a nie ulokowanych na rachunkach bankowych, dochodów z działalności gospodarczej prowadzonej w latach poprzednich. W odpowiedz na wezwanie strona skarżąca przedstawiła dokumenty, z których wynika, że w roku 2010 poniosła stratę w prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 48.087,61 zł (przy przychodach w kwocie 102.421,43 zł), natomiast jej mąż uzyskał dochód ze stosunku pracy w kwocie 16.509,76 zł (brutto). Nadto w piśmie procesowym z dnia 28 czerwca 2011 r. skarżąca oświadczyła, że środki finansowe na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika w kwocie 7.380 zł za prowadzenie wszystkich jej spraw pochodzą z wcześniej uzyskanych przychodów z działalności gospodarczej, otrzymuje pomoc materialną od rodziny w kwocie około 15.000 zł rocznie, natomiast od dnia 1 lipca 2011 r. podjęła pracę z wynagrodzeniem brutto 1.500 zł. Z urzędu wskazać należy, że w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 318/10 skarżąca uiściła opłaty sądowe w łącznej kwocie 500 zł, natomiast w sprawach o sygn. akt I SA/Wr 1394/10 i I SA/Wr 1408/10 skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie odpowiednio 3.660 zł i 3.353 zł. We wszystkich tych sprawach D.S. reprezentowana jest przez doradcę podatkowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Z kolei stosownie od art. 190 ustawy procesowej sąd, któremu sprawa został przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W świetle powołanego uregulowania należy stwierdzić, iż uzasadnienie postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 maja 2011 r. zawiera wskazanie sposobu oceny stanu faktycznego sprawy wynikającego z przedłożonych przez stronę skarżącą oświadczeń oraz dokumentów. Na podstawie art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W świetle powyższego Sąd, mając na uwadze zebrany materiał, ponownie rozpoznał wniosek strony o przyznanie jej prawa pomocy, stosując przepisy regulujące kwestie przyznania prawa pomocy. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W konsekwencji zgłoszone w sprzeciwie żądanie uchylenia postanowienia referendarskiego z dnia 1 marca 2011 r. nie może odnieść skutku w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej stanowi uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje – stosownie do § 2 art. 245 powołanej wyżej ustawy procesowej - zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje – na podstawie § 3 tego samego artykułu - zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast z uregulowania sformułowanego w art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy procesowej wynika, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie od kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wskazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, Sąd uznał, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, której gospodarstwo domowe posiada stałe źródło dochodu w postaci dwóch pensji w łącznej kwocie 3.000 zł (brutto), pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, uzyskuje pomoc materialną od rodziny w kwocie 15.000 zł (brutto) rocznie, oraz oszczędności zgromadzonych w latach poprzednich, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Należy też zwrócić uwagę na oświadczenie strony dotyczące źródła pozyskiwania środków na opłacenie wynagrodzenia dla doradcy podatkowego. Wskazała ona bowiem, że pochodzą z dochodów z działalności gospodarczej. Tymczasem w przedłożonych zeznań podatkowych za lata 2009 i 2010 wykazano stratę z działalności prowadzonej przez skarżącą i jej męża i dochód męża skarżącej z tytułu pracy świadczonej w roku 2010 w kwocie 16.509,76 zł (brutto). Przy czym w obu latach w ramach prowadzonej działalności gospodarczej skarżąca osiągnęła bardzo wysokie przychody. Jednocześnie była w stanie wygospodarować z uzyskanych w latach 2009 i 2010 przychodów kwotę 7.380 zł celem opłacenia usług profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Stąd należy wywieść, że dysponuje skarżąca zasobami pieniężnymi, którymi obraca z pominięciem systemu bankowego. Podkreślić trzeba, że powyższe ustalenia nie zmierzają do zakwestionowania prawa strony do korzystania z prawa procesowego do profesjonalnej reprezentacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym i kształtowania stosunku prawnego z jej pełnomocnikiem według jej uznania, co akcentowano w postanowieniu Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 10 maja 2011 r. Oświadczenie, które skarżąca złożyła, podlega jednak ocenie z punktu widzenia możliwości płatniczych, co jest istotą rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Badając sytuację materialną i rodzinną strony skarżącej z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych obejmującego zwolnienie od wpisu sądowego od skargi Sąd stwierdził, że w sprawie zaistniały ustawowe wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 2.000 zł. Rozstrzygnięcie w tym zakresie znalazło wyraz w pkt 1. sentencji. Jak wynika z oświadczeń strony posiada ona, obok wynagrodzenia z tytułu pracy własnej i męża oraz pomocy materialnej rodziny, środki pieniężne pochodzące z prowadzonej w latach 2009 i 2010 działalności gospodarczej. Wprawdzie strona przyznała się jedynie do posiadania kwoty 7.380zł, jednak fakt pominięcia także tej kwoty przy okazji wykazywania jej zdolności płatniczych rodzi wątpliwości co do sposobu wykazywania jej sytuacji materialnej. Mając na uwadze z jednej strony te właśnie wątpliwości oraz z drugiej strony stan majątkowy i rodzinny skarżącej wynikający z przedstawionych przez nią dokumentów i oświadczeń, Sąd doszedł do przekonania, że D.S. jest w stanie wygospodarować kwotę 2.000 zł na opłacenie wpisu sądowego od skargi bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz jej rodziny. Świadczy o tym fakt zgromadzenia przez skarżącą kwoty 7.380 zł z przychodów z działalności gospodarczej mimo ujemnego wyniku tej działalności, uzyskiwanie pomocy materialnej ze strony rodziny w kwocie co najmniej 15.000 zł rocznie oraz posiadanie nieewidencjonowanych oszczędności. Przy określaniu kwoty wpisu sądowego, który strona jest we stanie uiścić Sąd uwzględnił kwoty kosztów sądowych należnych w innych sprawach wszczętych skargami wnioskodawcy. Kwota 2.000 zł stanowi minimalną wartość wpisu sądowego od skargi dla wartości przedmiotu sporu w przedziale, w którym mieści się wartość przedmiotu sporu sądowego wszczętego skargą D.S. (§ 1 pkt 4) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm.). Rozstrzygnięcie zawarte w sentencji postanowienia znajduje podstawę prawną w art. 245 § 1, 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.