I SA/Wr 281/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T.Z. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zażalenia postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 8 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania T. Z. prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Skarżący nie wniósł zażalenia od tego orzeczenia. Wobec powtórnego wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł w dniu 6 grudnia 2013 r. do Sądu wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wnioskodawca podał, że nie jest w stanie pokrywać kosztów w sprawach dotyczących działalności spółki, w ramach której do roku 2012 prowadził działalność gospodarczą, gdyż nie posiada oszczędności, natomiast jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku utrzymuje się z prac dorywczych, które pozwalają mu na przetrwanie od czasu rozpatrzenia jego wniosku o przyznanie emerytury z ZUS-u. Wskazał również na zajęcie komornicze dokonane w maju 2013 r. Argumentował, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, z żoną posiada od ponad 10 lat rozdzielność majątkową, natomiast miesięcznie uzyskuje, w zależności od pogody oraz swojego stanu zdrowia, z prac dorywczych dochód w kwocie ok. 500 zł. Z przesłanych na wezwanie dokumentów wynika, ponad dane wskazane we wniosku, że w latach 2011 i 2012 skarżący prowadził działalność gospodarczą w ramach W. Agencji Handlowo-Usługowej "A" spółka jawna Z. L., T. Z. z siedzibą w W., której likwidację zakończono w dniu 31 sierpnia 2012 r., osiągając z tego tytułu przychód w kwocie odpowiednio 2.241.553,34 zł i 984.853,70 zł (obciążony kosztami uzyskania przychodu w kwocie odpowiednio 2.218.681,67 zł i 1.029.747,07 zł). Na dzień zakończenia likwidacji spółki jej pasywa wyniosły, według bilansu, 17.620,76 zł, natomiast jej zobowiązania wspólnicy zdecydowali się uregulować ze środków uzyskanych ze zbycia nieruchomości zabudowanej zlokalizowanej w W., wyłączonej z majątku zlikwidowanej spółki. Z rachunków bankowych wnioskodawcy prowadzona jest egzekucja zobowiązań publicznoprawnych i cywilnoprawnych. W treści pism procesowych z dnia 19 marca i 22 kwietnia 2013 r. skarżący oświadczył, że nie prowadzi ewidencji kosztów własnego utrzymania, miesięcznie wydaje na leki kwotę ponad 100 zł, nie posiada tytułu prawnego do domu, w którym mieszka, i nie ponosi z tytułu jego utrzymania żadnych wydatków, natomiast pomaga żonie w jego prowadzeniu poprzez wykonywanie we własnym zakresie drobnych prac. Z kolei w treści pisma procesowego z dnia 8 stycznia 2014 r. wnioskodawca ponowił wcześniejszą argumentację, a nadto oświadczył, że korzystając z prawa zamieszkiwania w domu rodziny nie ponosi wydatków na gospodarstwo domowe. Wskazał również na ciążące na nim zajęcia komornicze na łączną kwotę 270.000 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania zwią-zane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Nale-ży zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wy-jątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywi-stego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, do-datkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu mająt-kowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie strona skarżąca w spo-sób nader lakoniczny umotywowała swoje żądanie. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego przez nią wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów zostałby przeniesiony. Badanie zasadności częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparte będzie na ocenie, czy ustalony w podany sposób stan faktyczny odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. czy wnioskodawca wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wskazać trzeba, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozba-wionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. W ocenie referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Odnotowania wymaga, że z oświadczeń skarżącego zawartych we wniosku oraz z dokumentów przesłanych na wezwanie nie wynika, aby jego sytuacja materialna i rodzinna pogorszyła się w porównaniu ze stanem ustalonym w wyżej postanowieniu Sądu z dnia 8 lipca 2013 r. W miejsce zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 748,40 zł, skarżący uzyskuje bowiem dochód w kwocie 500 zł, której nadal nie przeznacza na koszty swojego koniecznego utrzymania, gdyż te – wedle jego oświadczenia – ponosi jego rodzina. Tym samym należało przyjąć, że nie wystąpiły po stronie skarżącego nowe okoliczności, które pozwoliłyby stwierdzić zaistnienie przesłanek przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że aktualność zachowała wcześniejsza ocena spełnienia w sytuacji wnioskodawcy przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wedle której skarżący nie wykazał, iż w jego sytuacji materialnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Po pierwsze, wskazania wymaga, że sprawa zawisła przed Sądem jest związana z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą. W kontekście wniosku o przyznanie prawa pomocy mającego umożliwić skarżącemu obronę jego interesu prawnego związanego z tą działalnością istotne dla oceny zasadności tego żądania jest prowadzenie przez skarżącego działalności gospodarczej bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności, określonych kwotą przychodów spółki współprowadzonej przez skarżącego za lata 2011 i 2012 – odpowiednio 2.241.553,34 zł i 984.853,70 zł. Brak takiego zabezpieczenia, wynikający z autonomicznej decyzji skarżącego i jego wspólnika w zakresie planowania wydatków, nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jego osobistego interesu prawnego na skutek przyznania prawa pomocy w sprawach wszczętych przed Sądem w tym celu. Jednocześnie winno się zaznaczyć, że niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich jego obywateli, ciężaru negatywnych skutków (niemożności opłacania kosztów sądowych w sprawach dotyczących prywatnego interesu prawnego skarżącego) samodzielnie podjętej decyzji o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, która stanowiła źródło znacznych przychodów. Po drugie, przysługujący skarżącemu udział w prawie własności zabudowanej nieruchomości stanowi składnik jego majątku, w ramach którego nie zaspokaja on potrzeb mieszkaniowych i bytowych swoich i swojej rodziny, i potencjalne źródło czerpania środków pieniężnych. Po trzecie, nie może odnieść zamierzonego skutku argumentacja w zakresie wyłączenia ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej między skarżącym i jego żoną. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło bowiem obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. Wedle art. 23 zd. 2 tego Kodeksu małżonkowie są obowiązani między innymi do wzajemnej pomocy i do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Dodatkowo, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 Kodeksu). Dlatego pomoc materialna udzielana przez żonę mężowi oraz jej sytuacja materialna są także brane pod uwagę przy ocenie jego zdolności ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Powyższe stwierdzenia mają tym większe znaczenie w sprawie, że żona skarżącego utrzymuje dom, w którym oboje mieszkają. Uzasadnione jest zatem przyjęcie, że skarżący korzysta i może nadal korzystać z pomocy materialnej udzielanej przez jego żonę. Powyższe stwierdzenia prowadzą do wniosku, że skarżący miał i nadal posiada zdolność wygospodarowania środków pieniężnych, w drodze uzyskiwania dochodu (z nieruchomości) lub wsparcia materialnego ze strony członków rodziny (żony), w celu ponoszenia kosztów sądowych we wszczętych jego skargami sprawach. W tym stanie rzeczy referendarz sądowy, działając na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.