I SA/Wr 310/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. Z. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia zażalenia postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł skarżący T. Z. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W jego uzasadnieniu wskazał swoją trudną sytuację majątkową, utrzymywanie się z zasiłku dla osób dla bezrobotnych w kwocie 748,40 zł oraz zamieszkiwanie "pod jednym adresem" z żoną, z którą nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego i od 10 lat posiada "rozdzielność majątkową". Z przesłanych na wezwanie dokumentów wynika, ponad dane wskazane we wniosku, że w latach 2011 i 2012 skarżący prowadził działalność gospodarczą w ramach A spółka jawna Z. L., T. Z. z siedzibą w W., której likwidację zakończono w dniu [...] sierpnia 2012 r., osiągając z tego tytułu przychód w kwocie odpowiednio 2.241.553,34 zł i 984.853,70 zł (obciążony kosztami uzyskania przychodu w kwocie odpowiednio 2.218.681,67 zł i 1.029.747,07 zł). Na dzień zakończenia likwidacji spółki jej pasywa wyniosły, według bilansu, 17.620,76 zł, natomiast jej zobowiązania wspólnicy zdecydowali się uregulować ze środków uzyskanych ze zbycia nieruchomości zabudowanej zlokalizowanej w W., wyłączonej z majątku zlikwidowanej spółki. Z rachunków bankowych wnioskodawcy prowadzona jest egzekucja zobowiązań publicznoprawnych i cywilnoprawnych. W treści pism procesowych z dnia 19 marca i 22 kwietnia 2013 r. skarżący oświadczył, że nie prowadzi ewidencji kosztów własnego utrzymania, miesięcznie wydaje na leki kwotę ponad 100 zł, nie posiada tytułu prawnego do domu, w którym mieszka, i nie ponosi z tytułu jego utrzymania żadnych wydatków, natomiast pomaga żonie w jego prowadzeniu poprzez wykonywanie we własnym zakresie drobnych prac. Z urzędu wskazać trzeba, że w obu sprawach zawisłych ze skargi T. Z. przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu pod sygn. akt I SA/Wr 281/13 i I SA/Wr 310/13 wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie po 100 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Natomiast istotą prawa pomocy w zakresie ustanowenia z urzędu adwokata jest nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez budżet państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona skarżąca - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty postępowania sądowego zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi strony, do których zalicza się ciążące na niej zobowiązania cywilnoprawne i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego uszczuplenie zasobów majątkowych strony w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż w jego sytuacji materialnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Po pierwsze, wskazania wymaga, że sprawa zawisła przed Sądem jest związana z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą. W kontekście wniosku o przyznanie prawa pomocy mającego umożliwić skarżącemu obronę jego interesu prawnego związanego z tą działalnością istotne dla oceny zasadności tego żądania jest prowadzenie przez skarżącego działalności gospodarczej bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności, określonych kwotą przychodów spółki współprowadzonej przez skarżącego za lata 2011 i 2012 – odpowiednio 2.241.553,34 zł i 984.853,70 zł. Brak takiego zabezpieczenia, wynikający z autonomicznej decyzji skarżącego i jego wspólnika w zakresie planowania wydatków, nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jego osobistego interesu prawnego na skutek przyznania prawa pomocy w sprawach wszczętych przed Sądem w tym celu. Jednocześnie winno się zaznaczyć, że niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich jego obywateli, ciężaru negatywnych skutków (niemożności opłacania kosztów sądowych w sprawach dotyczących prywatnego interesu prawnego skarżącego) samodzielnie podjętej decyzji o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, która stanowiła źródło znacznych przychodów. Po drugie, przysługujący skarżącemu udział w prawie własności zabudowanej nieruchomości stanowi składnik jego majątku, w ramach którego nie zaspokaja on potrzeb mieszkaniowych i bytowych swoich i swojej rodziny, i potencjalne źródło czerpania środków pieniężnych. Po trzecie, nie może odnieść zamierzonego skutku argumentacja w zakresie wyłączenia ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej między skarżącym i jego żoną. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło bowiem obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. Wedle art. 23 zd. 2 tego Kodeksu małżonkowie są obowiązani między innymi do wzajemnej pomocy i do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Dodatkowo, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 Kodeksu). Dlatego pomoc materialna udzielana przez żonę mężowi oraz jej sytuacja materialna są także brane pod uwagę przy ocenie jego zdolności ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Powyższe stwierdzenia mają tym większe znaczenie w sprawie, że żona skarżącego utrzymuje dom, w którym oboje mieszkają. Uzasadnione jest zatem przyjęcie, że skarżący korzysta i może nadal korzystać z pomocy materialnej udzielanej przez jego żonę. Powyższe stwierdzenia prowadzą do wniosku, że skarżący miał i nadal posiada zdolność wygospodarowania środków pieniężnych, w drodze uzyskiwania dochodu (z nieruchomości) lub wsparcia materialnego ze strony członków rodziny (żony), w celu ponoszenia kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz kosztów usług profesjonalnego pełnomocnika procesowego) we wszczętych jego skargami sprawach. W tym stanie rzeczy referendarz sądowy, działając na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.