I SA/Wr 871/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 9 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 1 sierpnia 2013 r. w sprawie ze skargi B.R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia zlikwidowanej A spółka cywilna z siedzibą w J.G. zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za grudzień 2008 r. oraz w przedmiocie orzeczenia solidarnej odpowiedzialności osób trzecich, byłych wspólników spółki za zaległość podatkową spółki w podatku od towarów i usług za grudzień 2008 r., odsetki za zwłokę i koszty egzekucyjne postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 2.000 zł, B.R., reprezentowana w postępowaniu sądowoadministracyjnym przez adwokata, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podała, że od czerwca 2010 r. świadczy pracę za wynagrodzenie minimalne w kwocie 1.600 zł, cały jej majątek "pochłonęły" spory prawne dotyczące działalności spółki cywilnej A z siedzibą w J.G., natomiast z uwagi na swoją zaawansowaną ciążę, koszty prowadzenia sporów prawnych oraz zajęcie jej wynagrodzenia na poczet przyszłych należności podatkowych, skarżąca jest w stanie zaspokajać jedynie podstawowe potrzeby swojej rodziny. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wskazała, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z mężem, z którym pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej, jest ona właścicielem nieruchomości lokalowej i samochodu osobowego marki [...], z kolei ratą miesięczną w kwocie 1.200 zł spłacają razem kredyt hipoteczny w kwocie 186.000 zł. Z dokumentów przesłanych wraz z wnioskiem oraz na wezwanie wynika, ponad fakty podane przez stronę, że jest wobec niej prowadzona egzekucja zaległości w po-datku dochodowym od osób fizycznych i podatku od towarów i usług, w roku 2012 skarżąca uzyskała dochód brutto w kwocie 16.361,50 zł, natomiast jej mąż - w kwocie 54.579,26 zł. W piśmie procesowym z dnia 16 lipca 2013 r. wnioskująca strona oświad-czyła, że jej trzyosobowe gospodarstwo domowe generuje koszty utrzymania miesięcz-nego w kwocie 3.844,44 zł, natomiast środki na opłacenie usług adwokata z urzędu pochodzą od jej męża oraz rodziców, którzy dodatkowo pomagają jej w miarę możliwości. Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2013 r., doręczonym pełnomocnikowi procesowemu strony skarżącej w dniu 13 sierpnia 2013 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu skarżącej, nadanego na adres Sądu w dniu 20 sierpnia 2013 r. W jego motywach zaakcentowała, że nie może - zgodnie z zasadami prawa - obciążyć swojego męża, pozostającego z nią w ustroju rozdzielności majątkowej, obowiązkiem realizacji jej zobowiązań, na których realizację jej nie stać. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego stanowi uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego podnoszone przez stronę uszczuplenie jej zasobów w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, Sąd doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Wskazania wymaga, że sprawa zawisła przed Sądem jest związana z prowadzoną przez skarżącą działalnością gospodarczą. W kontekście żądania przyznania prawa pomocy mającego umożliwić skarżącej obronę jej interesu prawnego związanego z tą działalnością, istotne dla oceny zasadności tego żądania jest prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności. Brak takiego zabezpieczenia, wynikający z autonomicznej decyzji skarżącej w zakresie planowania wydatków, nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jej osobistego interesu prawnego na skutek przyznania prawa pomocy. Dalej, nie sposób przyjąć, że strona, której gospodarstwo domowe posiada stałe źródło dochodu nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Mąż skarżącej bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, prowadzi działalność zarobkową i nie jest pozbawiony innych możliwości zarobkowych. Nadto gospodarstwo domowe skarżącej uzyskuje pomoc materialną od członków jej rodziny (rodziców), natomiast mąż skarżącej jest właścicielem lokalu użytkowego, w ramach którego nie zaspokaja on potrzeb mieszkaniowych i bytowych swoich i swojej rodziny, a którego gospodarcze wykorzystanie albo sprzedaż stanowią źródło pozyskiwania środków pieniężnych. Zdaniem Sądu nie może przy tym odnieść zamierzonego skutku wywiedziona w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz sprzeciwu od orzeczenia referendarskiego argumentacja w zakresie wyłączenia ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej między skarżącą i jej mężem. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło bowiem obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. Wedle art. 23 zd. 2 tego Kodeksu małżonkowie są obowiązani między innymi do wzajemnej pomocy i do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Dlatego pomoc materialna udzielana przez męża żonie oraz jego sytuacja materialna są także brane pod uwagę przy ocenie zdolności ponoszenia przez żonę kosztów sądowych. Powyższe stwierdzenia mają tym większe znaczenie w sprawie, że skarżąca z mężem razem łożą na utrzymanie wspólnego gospodarstwa domowego, bez względu na istniejący między nimi ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Trzeba pamiętać, że działalność zarobkowa strony skarżącej stanowiła źródło utrzymania ich wspólnego gospodarstwa domowego, w tym i męża, zatem w sytuacji zmniejszenia dochodowości tej działalności gospodarstwo domowe strony i jej rodziny zasługuje na wsparcie materialne ze strony jej męża. W rezultacie uzasadnione jest przyjęcie, że skarżąca korzysta i może nadal korzystać z pomocy materialnej udzielanej przez jej męża, który jest w stanie, w ramach swojego stanu majątkowego takiej pomocy żonie udzielić. Jednocześnie wskazać należy, że to strona skarżąca samodzielnie podjęła decy-zję o sfinansowaniu udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisu sądowego od wnoszonej skargi. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą w wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie wpisu sądowego od skargi. Bez znaczenia pozostaje przy tym fakt, że środki pieniężne na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika pochodzą od rodziców wnioskodawcy. Bez względu bowiem na źródło pochodzenia tych środków, to od skarżącej zależy cel ich wydatkowania. Winno się również podkreślić, że z uwagi na posiadane zasoby majątkowe jej gospodarstwa domowego oraz pomoc rodziny, poniesienie przez skarżącą kosztów sądowych w sprawie, nie spowoduje uszczerbku w utrzymaniu koniecznym jej rodziny. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i w konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji.