II SA/Wr 144/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Alicja Palus po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 24 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na uchwałę Rady Miejskiej w J. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie zmiany uchwały w sprawie przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla terenu położonego w obrębie [...] postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. J. K. wniósł zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 października 2015 r. (sygn. akt II SA/Wr 144/14), którym oddalono wniosek skarżącego o wyłączenie sędziego NSA Zygmunta Wiśniewskiego od rozpoznania sprawy. W wykonaniu zarządzenia Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II WSA we Wrocławiu z dnia 19 listopada 2015 r. wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia w kwocie 100 zł. W reakcji na to wezwanie skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych (k. 178 akt sądowych). We wniosku podał, że nie posiada oszczędności złotówkowych i dewizowych oraz akcji i obligacji, ani samochodu osobowego lub ciężarowego. Gospodarstwo domowe prowadzi z żoną J. K., która posiada majątek osobisty z pierwszego małżeństwa. Jest właścicielem nieukończonego pawilonu handlowego o powierzchni zabudowy 88,80 m2. Pismem z dnia 31 grudnia 2015 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia wniosku na właściwym formularzu, ale także do nadesłania: 1) oświadczenia o dochodach osób zamieszkujących ze skarżącym, 2) dokumentów potwierdzających wysokość dochodów skarżącego i jego żony, 3) szczegółowego zestawienia miesięcznych wydatków na utrzymanie gospodarstwa domowego ze wskazaniem źródeł ich finansowania, 4) kopii historii rachunków bankowych, lokat i kart kredytowych za 3 miesiące, 5) informacji o posiadanych środkach transportu, 6) innych dokumentów uzasadniających przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył wniosek na właściwym formularzu oraz pismo z dnia 28 stycznia 2016 r., w którym wskazał, że jego żona nie wyraża zgody na podanie jej dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego oraz majątku osobistego. Nadto do pisma dołączono kopię wyciągu z rachunku bankowego z dnia 23 października 2015 r. (saldo: 60,49 zł). Postanowieniem z dnia 11 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący wniósł od tego postanowienia sprzeciw, na skutek czego utraciło ono moc. W sprzeciwie podtrzymał wniosek o przyznanie prawa pomocy i zaznaczył, że odmowa przyznania prawa pomocy tamuje mu dostęp do sądu. Pismem z dnia 10 marca 2016 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie: 1) zaświadczenia o wysokości dochodu skarżącego i żony J.K., 2) zaświadczenia potwierdzającego rejestrację skarżącego w powiatowym urzędzie pracy, 3) wyciągów z rachunków bankowych, 4) oświadczenia, czy pawilon handlowy jest użytkowany i do celów jakiej działalności, 5) zeznań podatkowych za rok 2015, 6) wyliczenia kosztów miesięcznego utrzymania rodziny. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący przedłożył wyciąg z rachunku bankowego z dnia 12 lutego 2016 r. (saldo częściowo nieczytelne "15."). Nadto oświadczył, że nie ma zgody od byłej żony A. K. na podanie danych w zakresie współwłasności i toczącego się postępowania działowego. Natomiast obecna żona J. K. nie wyraża zgody na podanie jej dochodów. Postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżący wniósł na to postanowienie zażalenie, w wyniku rozpoznania którego Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 maja 2016 r. (sygn. akt II OZ 540/16) uchylił wskazane postanowienie Sądu. W uzasadnieniu postanowienia NSA wskazano, że w okolicznościach niniejszej sprawy sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski, który wydał ww. postanowienie, powinien być wykluczony od rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, ponieważ postępowanie z wniosku o wyłączenie tego sędziego nie zostało jeszcze zakończone. Na skutek przeprowadzonego w dniu 20 czerwca 2016 r. losowania wyznaczono sędzię WSA Alicję Palus do rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Rozpoznając wniosek J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Stosownie do przepisu z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Nadto w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przechodząc do oceny złożonego w niniejszej sprawie przez skarżącego wniosku, wypada wspomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 27 listopada 2014 r. sygn. akt II OZ 1273/14 oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie tut. Sądu z dnia 16 października 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Obecnie podnoszone we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, jak również wyjaśnienia udzielane przez skarżącego w pismach procesowych, wskazują, iż skarżący nie wykazał, że od chwili wydania ww. postanowienia NSA jego sytuacja majątkowa uległa takiej zmianie, która uzasadniałaby obecnie przyznanie mu prawa pomocy. W tych okolicznościach Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu informacje przedstawione przez skarżącego w obecnie rozpoznawanym wniosku i złożonych na wezwanie referendarza i Sądu wyjaśnianiach nie były wiarygodne. Skarżący nie wskazał bowiem żadnych dochodów ani swoich, ani małżonki. Wyciągi z rachunku bankowego nie były zaś dowodem na to, że skarżący nie dysponuje środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania. Skarżący nie wyjaśnił z jakich źródeł i w jakiej wysokości otrzymuje dochody. Nie podano też, jakie ponosi koszty utrzymania siebie i swojej rodziny. Natomiast brak zgody żony skarżącego na ujawnienie wysokości jej dochodu z tytułu świadczenia emerytalnego oraz wysokości jej majątku odrębnego z poprzedniego małżeństwa nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Istotne jest, że małżonkowie mieszkają wspólnie, a tym samym partycypują w wydatkach związanych z utrzymaniem jednego gospodarstwa domowego. Brak informacji w tym zakresie budzi wątpliwości Sądu również z tej przyczyny, że skarżący uiścił w niniejszej sprawie wpis sądowy od skargi w kwocie 300 zł (k. 132 akt sądowych), co przeczyłoby tezie, że nie dysponuje on żadnymi środkami finansowymi. Skoro jednak skarżący nie podał okoliczności istotnych dla oceny jego sytuacji majątkowej, trudno oczekiwać rozstrzygnięcia Sądu korzystnego dla skarżącego. Nadto lakoniczność wniosków i pism skarżącego dotyczących prawa pomocy uniemożliwiała dokonanie obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej, a co za tym idzie odbiera skarżącemu możliwość ewentualnego uzyskania prawa pomocy (choćby częściowego). Skoro zatem to na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. Dodatkowo zauważyć wypada, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przypomnieć jednak należy, że w swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny zwracał uwagę na szczególne znaczenie instytucji zwolnienia od kosztów sądowych jako gwarancji dostępu do sądu. Przy czym nie jest kwestionowane, że prawo do zwolnienia z kosztów postępowania przysługuje tylko osobom ubogim, dla których wniesienie kosztów wiązałoby się z uszczerbkiem w niezbędnym utrzymaniu. W orzecznictwie sądowym podkreśla się niemożność abstrakcyjnego określenia treści pojęcia "niezbędne utrzymanie". Tylko na tle konkretnej sprawy przy wszechstronnej ocenie sytuacji osobistej i majątkowej strony można ustalić zasadność zwolnienia oraz jego zakres (zob. wyrok TK z dnia 7 września 2004 r., sygn. P 4/04, opubl. OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 81). W tym kontekście warto zaznaczyć, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przyjmuje się, że obowiązkiem strony w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy jest rzeczywiste przedstawienie sytuacji majątkowej i niezatajanie składników majątkowych, a także na stronie ciąży obowiązek "lojalnej" współpracy z sądem w tym zakresie (zob. wyrok ETPCz z dnia 17 lutego 2009 r. w sprawie Gospodarczyk przeciwko Polsce, skarga nr 6134/03 czy wyrok ETPCz z dnia 19 kwietnia 2011 r. w sprawie Elcomp sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 37492/05, niepubl.). W tym stanie rzeczy Sąd doszedł do przekonania, że przyznanie prawa pomocy nie ma więc charakteru uznaniowego, gdyż ustawodawca zawarł w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie – przy uwzględnieniu ww. wartości konstytucyjnych i standardów ochrony praw człowieka – nie jest więc odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje w wiarygodny sposób, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed wejścia w życie art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658).