II SA/Wr 229/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alicja Palus po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. K. od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Wojewody D. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia we wznowionym postępowaniu decyzji zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na przebudowę części pomieszczeń budynku usługowo – handlowego na aptekę postanawia: zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł, skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych z uwagi na fakt, że nie posiada oszczędności finansowych, przedkładając przy tym wyciąg z rachunku bankowego z dnia 2 maja 2017 r. Skarżący wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną oraz jest właścicielem pawilonu o powierzchni zabudowy 88,80 m2. Pismem z dnia 19 maja 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia wniosku na aktualnym urzędowym formularzu pod rygorem pozostawienia go bez rozpoznania. Wypełniając w/w wezwanie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Na uzasadnienie wniosku skarżący podał, że w chwili obecnej nie posiada oszczędności złotówkowych i dewizowych, akcji i obligacji na opłacenie kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z wyboru, natomiast charakter sprawy wymaga pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Nadto z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje z żoną w separacji, a w skład jego majątku wchodzi wskazany powyżej nieukończony pawilon. Do wniosku załączono ponownie tożsamy wyciąg z rachunku bankowego przedstawiający obroty na rachunku za okres od 1 lutego do 2 maja 2017 r., na które składały się dwa dochody związane ze zwrotem kosztów świadka oraz prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, a nadto rozchody tytułem prowizji za trzy kolejne miesiące prowadzenia rachunku bankowego oraz wypłata większości wierzytelności znajdującej się na rachunku skarżącego. Rubryki dotyczące innych składników majątkowych, dochodów oraz ciążących na skarżącym zobowiązań i stałych wydatków pozostawiono puste. Pismem z dnia 21 czerwca 2017 r. referendarz sądowy stosownie do treści art. 255 i art. 258 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369; dalej: p.p.s.a.) wezwał skarżącego do przedłożenia do akt sprawy kserokopii zeznania podatkowego za 2016 rok albo informacji o dochodach uzyskanych w roku 2016, wyciągów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych oraz informacji o posiadanych lokatach oszczędnościowych i innych formach gromadzenia środków pieniężnych, informacji o aktualnym źródle dochodów skarżącego, informacji o wartości nieruchomości wskazanej we wniosku, informacji o tytule prawnym do tej nieruchomości, szczegółowego – określonego kwotowo – zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków ze wskazaniem źródeł ich finansowania, informacji o korzystaniu z pomocy społecznej oraz innych dokumentów i informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku. Skarżącego jednocześnie pouczono, że w przypadku nie złożenia wskazanych informacji i dokumentów wniosek o przyznanie prawa pomocy zostanie rozpoznany w oparciu o dane wynikające z akt sprawy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący pismem z dnia 8 lipca 2017 r. ponownie przesłał wyciąg z rachunku bankowego jak powyżej. Wskazał również, że nieruchomość stanowiąca miejsce zamieszkania skarżącego stanowi własność spółdzielni mieszkaniowej. Skarżący odmówił przedłożenia zeznania podatkowego za rok 2016 wraz z załącznikami powołując się na obowiązującą tajemnicę skarbową. Nie przedstawił także zestawienia miesięcznych wydatków wskazując, że nie zbiera ich. Wydanym na posiedzeniu niejawnym postanowieniem z dnia 19 lipca 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy referendarz sądowy wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Tym samym wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie z uwagi na niewykazanie jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa, ponieważ nie wyjaśnił on co stanowi obecnie źródło jego utrzymania ani też nie wskazał w jakiej wysokości ponosi wydatki z tym związane. Brak danych dotyczących źródeł i wysokości dochodu skarżącego oraz wysokości ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem nie pozwala na ustalenie, czy skarżący jest w stanie ponieść w niniejszej sprawie koszty sądowe i koszty ustanowienia pełnomocnika. Dalej referendarz sądowy uznał za niewiarygodne twierdzenia skarżącego dotyczące braku możliwości określenia wydatków związanych z utrzymaniem oraz za niezasadne przyjął uchylanie się przez skarżącego od przedstawienia odpisów zeznań podatkowych za ostatni rok podatkowy. Skarżący nie udzielił informacji czy posiada lokaty oszczędnościowe lub inne formy gromadzenia środków finansowych, nie podał również wartości nieruchomości obejmującej pawilon handlowy. Z tych względów wobec niewykazania spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy uznał, że wybiórcze wykonanie wezwania skierowanego do wnioskodawcy uzasadniało odmowę przyznania mu prawa pomocy. Obowiązek zaś wykazania, że przyznanie prawa pomocy w danych okolicznościach faktycznych jest uzasadnione spoczywa wyłącznie na wnioskodawcy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazał przy tym w pierwszej kolejności, że instytucja zwolnienia od kosztów stanowi realizację gwarancji prawa do sądu powołując się przy tym na przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz prawa międzynarodowego. Za treścią wniosku o przyznanie prawa pomocy podano, że skarżący nie posiada oszczędności złotówkowych i dewizowych, akcji i obligacji na opłacenie kosztów sądowych w kwocie 200 zł oraz na ustanowienie radcy prawnego. W drugim rzędzie skarżący wskazał, że z winy Sądu prowadzi 50 spraw sądowoadministracyjnych dotyczących pawilonu handlowego o pow. 157,52 m2 położonego w miejscowości J., pomimo że jest to sprawa nieskomplikowana procesowo. Na te sprawy skarżący – jak podaje w sprzeciwie – wydał wszystkie posiadane oszczędności złotówkowe i dewizowe, a także stracił zdrowie i być może straci swoje życie. Dlatego też w tym stanie sprawy w ocenie skarżącego sprzeciw jest uzasadniony i zasługuje na uwzględnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie, co skutkuje utrzymaniem w mocy orzeczenia referendarza sądowego. Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Przepis art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Tym samym od orzeczenia sądu w przedmiocie zmiany bądź utrzymania w mocy orzeczenia referendarza sądowego nie przysługuje stronie środek zaskarżenia. W świetle powyższych regulacji Sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia. Z kolei stosownie do treści art. 246 § 1 punkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Zaakceptować należy odwołując się do utrwalonego i podzielanego przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, że na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Trafnie więc zwrócono uwagę w zaskarżonym postanowieniu, że w interesie strony leży przedstawienie odpowiednich argumentów i dowodów, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To ona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zastosowanie wobec niej prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwia referendarzowi sądowemu rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, to jest spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej skorzystanie z instytucji przewidzianej w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Ta zasada wprost wynika z brzmienia wskazanego przepisu, który wyraźnie nakłada na stronę obowiązek wykazania faktu niemożności poniesienia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania. Z uwzględnieniem powyższego Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego, że wnioskodawca nie wykazał spełnienia przesłanek upoważniających do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika, zwłaszcza mając na względzie fakt uchylenia się przez skarżącego od obowiązku przedłożenia dokumentów i dodatkowych informacji mających uzasadniać przyznanie mu wnioskowanego prawa. Skarżący nie wskazał uzyskiwanych przez siebie dochodów, źródeł utrzymania, ponoszonych wydatków i kosztów. Nie wykazał ich wysokości lub okoliczności wskazujących na brak dochodów, zwłaszcza wobec przyznania, że nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Nadto nie przedstawił żadnej wiarygodnej informacji o dochodach uzyskanych w roku 2016, co pozwalałoby na dokonanie oceny czy faktycznie nie może on ponieść kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika. Ponad powyższe skarżący nie wskazał czy korzysta z innych rachunków bankowych – wezwanie referendarza obejmowało bowiem obowiązek przedłożenia wyciągów z wszystkich rachunków bankowych – lokat oszczędnościowych oraz nie przedstawił informacji czy korzysta z innych form gromadzenia środków pieniężnych. Ponad powyższe nie przedstawił wartości nieruchomości wskazanej we wniosku, a samo stwierdzenie wnioskodawcy, że zajmowany przez niego lokal mieszkalny stanowi własność spółdzielni mieszkaniowej nie zasługuje na wiarę, bowiem nie wskazuje jego tytułu prawnego do tego lokalu (np. odrębna własność lokalu, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, najem, użytkowanie). Wątpliwości Sądu budzi także, czy rachunek bankowy, którego wyciąg kilkukrotnie przedstawił skarżący, jest jedynym posiadanym przez niego rachunkiem bankowym. Z treści dokonanych operacji wynika bowiem, że wpływy na rachunku wiążą się wyłącznie z uczestnictwem skarżącego w różnych postępowaniach sądowych, których jak sam wskazał w sprzeciwie jest kilkadziesiąt. Tym samym w ocenie Sądu rachunek ten może stanowić wyłącznie rachunek techniczny do obsługi przez skarżącego prowadzonych postępowań sądowych. Przemawia za tym zwłaszcza fakt, że pomimo braku regularnych wpływów i małej kwoty wierzytelności ulokowanych na rachunku, skarżący ponosi miesięczne koszty jego stałej obsługi, co wobec twierdzeń o braku środków finansowych nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Nadto niejasnym pozostaje czy skarżący pozostaje z żoną we wspólnym gospodarstwie domowym, czy też nie – wobec wskazania na pozostawanie małżonków w separacji. W przypadku zaś, gdy skarżący wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, winien on wykazać również sytuację majątkową i dochody wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów sądowych jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. W tak zakreślonej sytuacji oraz na tle wysokości wpisu w niniejszej sprawie, nie można uznać, by skarżący spełniał przesłanki umożliwiające przyznanie mu prawa pomocy. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Zdaniem Sądu stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez referendarza sądowego. To, że strona nie zgadza się z tą oceną stanu faktycznego i prawnego nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać okoliczności uzasadniające jego żądanie. Nie jest zadaniem sądu wyręczać stronę w pozyskiwaniu dowodów uzasadniających zasadność wniosku i wobec gołosłownych – niepopartych stosownymi dokumentami – twierdzeń o niemożliwości opłacenia kosztów sądowych przyznać prawo pomocy wbrew obowiązkowi wykazania przez stronę okoliczności to uzasadniających. Ostatecznie należy podkreślić wbrew twierdzeniom skarżącego, którym dał wyraz w treści sprzeciwu, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Z uwzględnieniem wskazanych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzeczenie referendarza sądowego utrzymano w mocy.