II SA/Wr 52/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński Sędziowie: Sędzia WSA Lidia Serwiniowska Asesor WSA Ewa Kamieniecka – sprawozdawca Protokolant: Magdalena Domańska - Byskosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 czerwca 2005 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do gwarantowanego zasiłku okresowego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji. W dniu [...]r. A. C. złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w L. K. wniosek o przyznanie zasiłku okresowego gwarantowanego. W wyniku wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego w dniu [...]r. ustalono, że wnioskodawczyni od dwóch miesięcy zamieszkuje wspólnie z rodzicami i bratem i wychowuje półtoraroczną córkę. Ojciec wnioskodawczyni otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych w wysokości [...]zł , matka wnioskodawczyni otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości [...]zł, brat pozostaje bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, natomiast wnioskodawczyni utrzymuje się z alimentów otrzymywanych od ojca dziecka i zasiłku rodzinnego w łącznej wysokości [...]zł. Decyzją z dnia [...]r. nr [...]Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. K. odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do gwarantowanego zasiłku okresowego, ponieważ wnioskodawczyni zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami. Brak jest podstaw do uznania wnioskodawczyni jako osoby samotnie wychowującej dziecko. W odwołaniu wnioskodawczyni wyjaśniła, że od [...]r. zmuszona została do powrotu do rodziców, ponieważ ojciec dziecka wyjechał i opuścił ją. Otrzymywany wcześniej zasiłek dla bezrobotnych pozwalał na częściowe uiszczenie opłat za gaz i prąd oraz wyżywienie jej i dziecka. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że sytuacja finansowa i mieszkaniowa rodziców jest bardzo trudna, w związku z czym nie mogą utrzymywać córki i wnuczki. Korzystanie ze sporadycznej pomocy rodziców nie jest wspólnym prowadzeniem gospodarstwa domowego, jak stwierdzono w wywiadzie środowiskowym. Decyzją z dnia [...]r. nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji, ponieważ w wywiadzie środowiskowym jednoznacznie wskazano, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z pozostałymi członkami rodziny, a wywiad został przez skarżącą podpisany jako zgodny z prawdą. Także w odwołaniu strona podniosła, że po opuszczeniu jej przez męża, nie była w stanie ponosić opłat eksploatacyjnych za dotychczasowe mieszkanie, co pozwala na przyjęcie, że w chwili obecnej opłaty mieszkaniowe ponoszą rodzice. W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skarżąca zarzuca, że pracownice Ośrodka przeprowadzające wywiad środowiskowy niesłusznie uznały wspólne zamieszkiwanie z rodzicami jako prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, wiedząc że rodziców nie stać na utrzymanie córki i wnuczki. Skarżąca podniosła, że zmuszona jest mieszkać wspólnie z rodzicami, lecz sama musi utrzymać siebie i dziecko. Ponadto pracownice Ośrodka kazały podpisać jej czyste druki, a później wypełniły formularze. Podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego została wyproszona z pokoju jej matka, a pracownice Ośrodka tak kierowały rozmową, aby pozbawić skarżącą pomocy finansowej. Również Kolegium Odwoławcze błędnie uznało, że skarżącej nie stać na uiszczanie opłat eksploatacyjnych po opuszczeniu jej przez ojca dziecka ( a nie jak przyjęto w decyzji męża ), podczas gdy dla skarżącej zbyt wysokie są koszty wynajmowania mieszkania u obcych osób. Kolegium Odwoławcze wprawdzie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, to jednak w końcowej części uzasadnienia stwierdziło, że decyzję należało uchylić. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Zarzut strony dotyczący podpisania czystych druków oraz tendencyjnego zadawania pytań przez osoby przeprowadzające wywiad środowiskowy jest bezpodstawny. Strona fakt ten podniosła dopiero w skardze do Sądu, po zapoznaniu się z uzasadnieniem decyzji Kolegium, tak jak fakt prowadzenia odrębnego gospodarstwa domowego podniosła w odwołaniu, a nie w trakcie wywiadu środowiskowego. W postanowieniu z dnia [...]r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze sprostowało z urzędu oczywiste omyłki zawarte w decyzji z dnia [...]r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Stosownie do dyspozycji art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm. ) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne powołane są do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Uchylenie aktu administracyjnego następuje w przypadku stwierdzenia wystąpienia istotnych wad postępowania lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ). W niniejszej sprawie takie wady i uchybienia występują. Skarga zatem zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu, utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej odmawiającą przyznania skarżącej prawa do gwarantowanego zasiłku okresowego. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej ( tekst jednolity: Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 z późn. zm. ) mające zastosowanie w czasie wydawania kwestionowanych decyzji. Stosownie do art. 31 ust. 4 a cytowanej ustawy osobie, która utraciła prawo do zasiłku dla bezrobotnych, pobieranego na podstawie przepisów o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, z powodu upływu okresu jego pobierania, a dochód rodziny nie przekracza kryterium dochodowego ustalonego zgodnie z art. 4 ust. 1 - przysługuje gwarantowany zasiłek okresowy, jeżeli w dniu utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych oraz w okresie pobierania gwarantowanego zasiłku okresowego samotnie wychowuje co najmniej jedno dziecko do 7 roku życia z zastrzeżeniem ust. 4 d (...). W myśl powyższego przepisu jednym z warunków przyznania prawa do gwarantowanego zasiłku okresowego jest samotne wychowywanie dziecka do lat 7 w dniu utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych oraz w okresie pobierania gwarantowanego zasiłku okresowego. Definicja osoby samotnie wychowującej dziecko została zamieszczona w art. 2 a ust. 1 pkt 1 a ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym przez osobę samotnie wychowującą dziecko należy rozumieć osobę gospodarującą z dzieckiem pozostającym pod jej opieką i na jej wyłącznym utrzymaniu, nawet jeśli otrzymuje alimenty. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest wyjaśnienie, czy za osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu art. 2 a ust. 1 pkt 1 a ustawy o pomocy społecznej można również uznać osobę wychowująca dziecko do lat 7, gdy zamieszkuje ona i gospodaruje z rodzicami mającymi własne dochody. Przy ustalaniu znaczenia pojęcia osoba samotnie wychowująca dziecko należy mieć na uwadze – w pełni podzielaną przez skład orzekający w tej sprawie – argumentację zawartą w uchwale pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 października 2003 r. sygn. akt OPK 4/03 ( ONSA 2004/1/13 ), dotycząca problematyki związanej z sytuacją prawną osób mających na utrzymaniu dziecko do lat 7, w sytuacji gdy zamieszkują one i gospodarują także z pełnoletnim dzieckiem posiadającym własne dochody. Zgodnie z tą uchwałą osobą, która samotnie wychowuje dziecko do 7 roku życia, jest także osoba, z którą zamieszkuje i gospodaruje inne pełnoletnie dziecko posiadające własne dochody ( art. 2 a ust. 1 pkt 1 a w związku z art. 31 ust. 4 a ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej – Dz. U. z 1998 r. NR 64, poz. 414 ze zm. ). W motywach omawianej uchwały podkreślono, że z pewnością celem ustawodawcy nie było pozbawienie rodzica sprawującego wyłączną opiekę nad dzieckiem do lat 7 prawa do gwarantowanego zasiłku okresowego z tego tylko powodu, iż inne dziecko ( członek rodziny ) otrzymuje alimenty bądź zasiłek rodzinny. Byłby on sprzeczny z celami i zasadami polityki społecznej państwa, wyrażonymi w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jak również w art. 1 i art. 2 ustawy o pomocy społecznej. Oprócz argumentów natury celowościowej, w omawianej uchwale przytoczono również argumenty o charakterze normatywnym, wynikające z wykładni systemowej, w myśl której ustalenie znaczenia i treści określonej normy prawnej nie powinno być sprzeczne z innymi przepisami prawa danej gałęzi lub z całym systemem prawa. Kierując się zasadami wykładni systemowej, przy wyjaśnianiu znaczenia zwrotów "opieka" i "wyłączne utrzymanie", użytych w definicji osoby samotnie wychowującej dziecko, zasadne jest odwołanie się do przepisów regulujących stosunki między rodzicami a dziećmi, zawartych w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm. ). W myśl art. 92 i 95 § 1 tej ustawy dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską rodziców, która w szczególności obejmuje obowiązek wykonywania pieczy nad osobą dziecka oraz jego wychowywania. Stosownie do art. 133 Kodeksu na rodzicach spoczywa obowiązek alimentacyjny, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego otrzymania i wychowania. W razie rozpadu małżeństwa sąd rodzinny i opiekuńczy powierza pieczę nad dzieckiem jednemu z rodziców, ustalając, w jakim zakresie każde z nich ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dziecka. Inne podmioty są zobowiązane do alimentacji małoletniego dziecka tylko wówczas, gdy rodzice nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas środków potrzebnych na utrzymanie nie jest możliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Ten hipotetyczny obowiązek alimentacyjny innych podmiotów jednak musi być skonkretyzowany w orzeczeniu sądu. Oznacza to, że do czasu wydania takiego orzeczenia obowiązek utrzymania dziecka spoczywa wyłącznie na jego rodzicach. W takim też znaczeniu należy rozumieć zwrot "na wyłącznym utrzymaniu", użyty w definicji osoby samotnie wychowującej dziecko w art. 2 a ust. 1 pkt l a ustawy o pomocy społecznej. W dalszej części uchwały Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, że zasadnicze elementy definicji osoby samotnie wychowującej dziecko, z uwzględnieniem postanowień Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obejmują osobę, na której - w znaczeniu prawnym - spoczywa obowiązek opieki i utrzymania dziecka. To zaś, że jest to osoba samotna i na jej wyłącznym utrzymaniu jest dziecko, wynika z faktu, iż nie zamieszkuje z nią wspólnie i nie gospodaruje inna osoba zobowiązana do opieki i utrzymania dziecka. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że gdy osoba sprawująca wyłączną opiekę nad dzieckiem do lat 7, pozostającym na jej utrzymaniu, zamieszkuje i gospodaruje także z dorosłym dzieckiem ( innym członkiem rodziny ) posiadającym własne dochody, zachowuje ona status osoby samotnie wychowującej dziecko w rozumieniu art. 2 a ust. 1 pkt l a ustawy o pomocy społecznej, co pozwala jej ubiegać się o gwarantowany zasiłek okresowy, o jakim mowa w art. 31 ust. 4 a tej ustawy. Dochody dorosłego dziecka ( innego członka rodziny ) będą o tyle rzutowały na możliwość przyznania gwarantowanego zasiłku okresowego, o ile spowodują przekroczenie ustawowego kryterium dochodowego rodziny. Stosownie do poglądów wyrażonych w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego, za osobę samotnie wychowującą dziecko należy również uznać osobę sprawującą wyłączną opiekę nad dzieckiem do lat 7, pozostającym na jej utrzymaniu, gdy osoba ta zamieszkuje i gospodaruje także z rodzicami posiadającymi własne dochody. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że orzekające w niniejszej sprawie organy niezasadnie uznały, że wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa z rodzicami ( jak przyjęły organy w wydanych decyzjach ) pozbawia skarżącą przymiotu osoby samotnie wychowującej dziecko. Z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynika bowiem, aby rodzice skarżącej zobowiązani byli na mocy orzeczenia sądu do alimentacji małoletniej wnuczki. Organy orzekające w niniejszej sprawie nie wykazały również, aby skarżąca zamieszkiwała i gospodarowała wspólnie z inną osobą zobowiązaną do opieki i utrzymania dziecka, tj. ojcem dziecka. Wobec powyższego brak jest podstaw do uznania, że małoletnia córka skarżącej nie pozostaje na jej wyłącznym utrzymaniu w rozumieniu art. 2 a ust. 1 pkt 1 a ustawy o pomocy społecznej, a skarżąca utraciła status osoby samotnie wychowującej dziecko. Jednocześnie należy zauważyć, że w niniejszej sprawie nie jest decydujące dla przyznania skarżącej prawa do gwarantowanego zasiłku okresowego ustalenie, czy skarżąca zamieszkując z rodzicami, prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Gdyby bowiem nawet przyjąć, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami, to dochody rodziców miałyby wpływ na możliwość przyznania zasiłku, o ile spowodowałyby przekroczenie ustawowego kryterium dochodowego rodziny. Jednakże jak wynika z ustaleń dokonanych w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego, łączny dochód rodziny nie przekroczył ustawowego kryterium dochodowego rodziny. Wobec powyższego zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wystąpiły przesłanki do uchylenia zaskarżonych decyzji. Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie II wyroku znajduje umocowanie w art. 152 powyższej ustawy. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji.