II SA/Wr 721/05

Wiesław Jakubiec – referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2007 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D.W., M.W. i J.W. na decyzję Dolnośląskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki części przyłącza wodociągowego postanawia: 1. przyznać prawo pomocy w części dotyczącej zwolnienia z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej kwotę 50 (pięćdziesiąt) zł; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu uczestnik postępowania M. W. wystąpił o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie adwokata wskazując w uzasadnieniu, iż ich trzyosobowa rodzina (w tym studiująca córka) utrzymuje się z świadczeń emerytalnych jego oraz jego żony (w łącznej wysokości netto 1.924 zł), z których zobowiązani są pokrywać następujące wydatki: opłata za energie elektryczną- 100-150 zł; opłata za gaz- 50 zł, spłata kredytu zaciągniętego przez córkę oraz "długów zaciągniętych na prowadzenie ponad 100 spraw WSA we Wrocławiu". W piśmie z dnia 29 listopada 2007 r. wnioskodawca oświadczył, iż jego rodzina nie korzysta z pomocy finansowej osób trzecich ani z pomocy społecznej. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym- zwanej dalej u.p.s.a. (Dz. U. Nr 153, poz. 127 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 u.p.s.a.), gdy zaś wykaże tylko, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.s.a.) wówczas Sąd może przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Podniesione przez uczestnika postępowania w wniosku okoliczności wskazują na możliwość uwzględnienia wniosku ale tylko w części, bowiem konieczność partycypowania przez wnioskodawcę w kosztach sądowych (choćby w niewielkim zakresie) znajduje uzasadnienie w posiadanej przez jego rodzinę sytuacji materialnej. Zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu i na danym etapie postępowania, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Zauważyć należy, iż na obecnym etapie postępowania nie istnieje dla uczestnika postępowania obowiązek pokrywania jakichkolwiek kosztów sądowych i w tej sytuacji odmowa uwzględnienia wniosku w całości nie pozbawia uczestnika prawa do sądu. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. W przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Dla uznania wniosku za uzasadniony nie jest istotna wyłącznie aktualna sytuacja majątkowa strony, ale także istnienie możności zgromadzenia (choćby po parę złotych miesięcznie) środków na koszty w dłuższym okresie, bądź pozyskanie ich w drodze kredytu lub pożyczki. Zaznaczyć należy, iż dochody rodziny uczestnika mają charakter stały, co pozwala na planowanie wydatków- celem zabezpieczenia, choćby w części, przyszłych kosztów sądowych. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Podkreślić przy tym należy, iż spłata rat kredytu czy pożyczek nie stanowi - zgodnie z orzecznictwem sądowym (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1990 r., II CZ 113/90, OSNC 1991/8-9/111) - wydatku niezbędnego, który należy uwzględniać przy rozpoznaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Do oceny możliwości uiszczenia przez uczestnika kosztów postępowania nie jest istotne źródło, z którego czerpią on środki na koszty swego utrzymania (może to być m.in. wsparcie finansowe najbliższej rodziny np. syna- J. czy pożyczka od osób trzecich). Zaznaczyć również należy, iż w świetle przedstawionej przez wnioskodawcę jako tragiczna sytuacji finansowej rodziny niezrozumiałe jest dlaczego jego dorosła córka- M. nie czyni starań w kierunku samodzielnego pozyskania środków na swoje potrzeby (stypendium czy dorywcza praca np. w okresie wakacji). Ustosunkowując się do wniosku o ustanowienie adwokata wskazać należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, bowiem sąd ten obowiązany jest czuwać nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 u.p.s.a.). Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez uczestnika postępowania zarzutów czy braku jego zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (uczestnik nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) postępowanie organu będące przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 245 § 2, § 3 i § 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 u.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.