III SA/Wr 1120/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Moskała po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2016 r., na posiedzeniu niejawnym, wniosku G.G., o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, z dnia 21 stycznia 2016 r., sygn. akt III SA/Wr 1120/15, w sprawie ze skargi G. G. , na decyzję Dyrektora izby Skarbowej we W., z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry, postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie referendarza. Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu referendarz wskazał, że jak wynika z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów skarżący prowadzi gospodarstwo domowe ze swoją matką, utrzymują się z jej świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł, a koszty ich utrzymania wynoszą: opłata za TV- 50 zł; za energię elektryczną – 40-50 zł; za wywóz śmieci - 30 zł; podatek od nieruchomości - 35 zł (na rok); bieżące naprawy - 100-200 zł; koszty opału - 2000 zł (na rok); rata kredytu zaciągniętego na konieczny remont domu - 300 zł; koszty leczenia matki skarżącego - 350 zł; koszty dojazdów – ok. 450 zł; zakup żywności 1.000 zł; świadczenia alimentacyjne na rzecz dzieci – 1.000 zł. We wrześniu 2015 r. skarżący wyrejestrował działalność gospodarczą, a nadto ciągle jest wzywany przez różne urzędy i sądy (w tym na badania psychiatryczne). Skarżący poinformował, że jest osobą bezrobotną i ma znaczne zaległości z tytułu alimentów. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przedstawił dokumenty, z których wynika, że w roku 2014 w ramach prowadzonej działalności gospodarczej poniósł stratę w kwocie [...] zł, przy przychodzie w kwocie [...] zł. Nadto w piśmie procesowym z dnia [...] r. oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych i stara się o przyznanie zasiłku celowego na zakup upału. Skarżący nie odpowiedział natomiast na wezwanie do przedłożenia kserokopii deklaracji VAT dotyczącej działalności za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe, za które taka deklaracja została złożona, informacji o tytule prawnym jego lub członków jego rodziny do nieruchomości położonej w K. przy ul. S. [...] oraz informacji o źródle pochodzenia środków na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika (adwokata) z wyboru. Dalej referendarz sądowy podniósł, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób niewystarczający z punktu widzenia unormowania art. 255 p.p.s.a. umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania, wszystkich informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji referendarz sądowy uznał, że nie jest możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych przez skarżącego oświadczeń i dokumentów. Oceniając natomiast zasadność wniosku referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Z uzasadnienia wniosku wynika wątpliwość dotycząca kosztów miesięcznego utrzymania gospodarstwa domowego skarżącego i źródeł pochodzenia środków na ich pokrywanie, prowadzonego w domu jednorodzinnym w kwocie [...] zł i to w sytuacji, gdy nie korzysta on z pomocy społecznej ani innych form wsparcia państwowego, natomiast jedynym przyznanym dochodem jego dwuosobowego gospodarstwa domowego jest emerytura jego matki w kwocie 840,66 zł. Zdaniem referendarza oznacza to, że skarżący posiadał i nadal posiada inne zasoby majątkowe lub źródła, z których czerpał i czerpie środki finansowe przeznaczane na ponoszenie kosztów utrzymania siebie i swojego gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Dlatego w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu, choćby na skutek uchylenia się przez wnioskodawcę od przedłożenia kserokopii deklaracji VAT dotyczącej działalności prowadzonej przez niego za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe, za które taka deklaracja została złożona oraz informacji o tytule prawnym skarżącego lub członków jego rodziny do nieruchomości położonej w K. przy ul. S. [...], przez skarżącego utraty zdolności wygospodarowania, w drodze korzystania ze zgromadzonego majątku lub innych źródeł, środków na ponoszenie kosztów postępowania sądowego. Ponadto w ocenie referendarza, istotne znaczenie dla oceny wykazania podstaw przyznania prawa pomocy ma w sprawie fakt, że skarżący samodzielnie podjął decyzję o sfinansowaniu, bez względu na sposób (źródło) tego finansowania, udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisu sądowego od wnoszonej skargi. Pismem z dnia [...] r. skarżący – reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika - wywiódł do tutejszego Sądu sprzeciw od ww. postanowienia. W treści sprzeciwu pełnomocnik stwierdził, że z treścią zaskarżonego –postanowienia "nie sposób się zgodzić". Dalej podniósł, że skarżący domagał się ustanowienia dla niego prawa pomocy w zakresie wyłącznie częściowym tj. zwolnienia z kosztów sądowych w całości, gdyż - wbrew stanowisku referendarza - nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie pełnomocnika sytuacja skarżącego została oceniona w sposób nieprawidłowy, a z przedłożonych informacji zostały wyciągnięte niezasadne wnioski. Skarżący nie domagał się bowiem "przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie, jak wynika z sentencji zaskarżonego postanowienia. Sentencji, która pozostaje w sprzeczności z uzasadnieniem tego postanowienia, albowiem z jej brzmienia wynika, że skarżący domaga się przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie, zaś z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia czytamy o rozważaniach na temat ustanowienia przez skarżącego profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata". Dalej pełnomocnik skarżącego podniósł, że skarżący od dnia [...] r. nie prowadzi już działalności gospodarczej. Nie posiada aktualnego stałego i regularnego dowodu. Dopiero w dniu [...] r. skarżący został skutecznie zarejestrowany jako osoba bezrobotna w PUP w Żywcu. Wreszcie pełnomocnik podniósł, że odmowy zwolnienia od kosztów nie może uzasadniać również zapatrywanie, że skoro skarżący zdobył się na luksus pełnomocnika procesowego, to świadczy to o tym, że nie jest on w krytycznej sytuacji i może pokryć koszty sądowe. Zarządzeniem z dnia [...] r. wezwano pełnomocnika skarżącego do przedłożenia (szczegółowo opisanych w treści tegoż zarządzenia dokumentów, k. 57 akt sądowych), w terminie 7 dni, pod rygorem rozpoznania sprzeciwu na podstawie akt sprawy. W piśmie z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego oświadczył, że: - skarżący w zakreślonym w wezwaniu okresie nie składał deklaracji VAT; - skarżący ani żaden z członków jego rodziny nie posiada obecnie żadnego tytułu prawnego do lokalu położonego w K. przy ul. S. [...], według oświadczenia skarżącego posiadał on bowiem wyłącznie umowę najmu części tego lokali do dnia [...] r., - skarżący utrzymuje się z emerytury matki, gdyż nadal jest bezrobotny bez prawa do zasiłku. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na mocy art. 260 § 2 p.p.s.a, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Zgodnie z brzmieniem art. 246 § 1. P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy przy tym zaakcentować, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Podkreślenia także wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a., który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, natomiast rzeczą wnioskodawcy jest wykazanie własnej sytuacji materialnej na tyle trudnej, by uzasadniała wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych powyżej przepisach. Wobec tego, to na stronie spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Z powyższego, a także z poglądów doktryny i orzecznictwa wynika, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi się przychylić do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie od tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe, w związku z czym uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy (por. postanowienia NSA: z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; z dnia 28 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 100/12). W sprzeciwie skarżący – reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika – w pierwszej kolejności wskazał, że skarżący domagał się udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż - wbrew stanowisku referendarza - nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie pełnomocnika skarżącego sytuacja materialna skarżącego została oceniona przez referendarza w sposób nieprawidłowy. Jednocześnie jednak pełnomocnik skarżącego nie wskazał na czym miałyby polegać te nieprawidłowości w dokonanej przez referendarza ocenie sytuacji materialnej skarżącego. Pełnomocnik ten nie przywołał też żadnych nowych okoliczności dowodzących, że referendarz sądowy "wyciągnął niezasadne wnioski". Tymczasem referendarz sądowy rzetelnie przeanalizował, w ocenie Sądu, sytuację materialną skarżącego i zasadnie zauważył, że z treści wniosku wynika "wątpliwość dotycząca kosztów miesięcznego utrzymania gospodarstwa domowego skarżącego i źródeł pochodzenia środków na ich pokrywanie, prowadzonego w domu jednorodzinnym w kwocie [...] zł i to w sytuacji, gdy nie korzysta on z pomocy społecznej ani innych form wsparcia państwowego, natomiast jedynym przyznanym dochodem jego dwuosobowego gospodarstwa domowego jest emerytura jego matki w kwocie [...] zł." Skarżący bowiem nawet na wezwanie Sądu (k. 57 akt sądowych) nie udzielił odpowiedzi na zapytanie jakie jest źródło pochodzenia środków na ponoszenie wydatków koniecznych związanych z utrzymaniem się przez skarżącego oraz środków na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Powielił on jedynie stwierdzenie, że "utrzymuje się z emerytury matki, gdyż nadal jest bezrobotny i bez prawa do zasiłku". Oznacza to – co słusznie podniósł referendarz - że skarżący posiadał i nadal posiada inne zasoby majątkowe lub źródła, z których czerpał i czerpie środki finansowe przeznaczane na ponoszenie kosztów utrzymania siebie i swojego gospodarstwa domowego, skoro te w sposób oczywisty ([...] zł) przewyższają wysokość pozyskiwanej przez jego matkę środków z tytułu emerytury (tj. kwoty [...] zł. z której rzekomo utrzymuje się również sam skarżący). Z akt sprawy nie wynika jednakże, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Po wtóre nie sposób zgodzić się z twierdzeniem pełnomocnika aby sentencja zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego pozostawała w sprzeczności z treścią jego uzasadnienia. Z sentencji postanowienia z dnia [...] r. (k. 45 akt sądowych) wynika bowiem, że skarżący domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co znajduje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia. Na str. 3 uzasadnienia referendarz sądowy wyraźnie bowiem ocenia sytuację finansową skarżącego – "w sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych". Z uwagi na okoliczność, że pełnomocnik skarżącego zarówno na wezwanie referendarza sądowego jaki wezwanie Sądu nie dostarczył wszystkich dokumentów mających na celu uzasadnienie jego żądania, Sąd (tak jak to uczynił referendarz) również nie mógł w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy i wskazujących skąd skarżący pozyskuje środki na wydatki, skoro koszty prowadzenia przez niego wspólnie z matką gospodarstwa domowego przewyższają wysokość jej emerytury. Tym bardziej, że skarżący poniósł również wydatki związane z udziałem pełnomocnika z wyboru w sprawie. I okoliczność ta – co wymaga podkreślenia Sądu – nie stanowiła jedynej, przesądzającej o odmowie przyznania prawa pomocy skarżącemu we wnioskowanym zakresie. Tym samym, zdaniem Sądu zaskarżone zarządzenie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy.