III SA/Wr 1522/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Moskała po rozpoznaniu w dniu 2 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi G. F. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa we W. z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia w całości decyzji o przyznaniu płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami (ONW) sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 marca 2018 r., sygn. akt III SA/Wr 1522/16 o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy, postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Postanowieniem z dnia 9 marca 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu referendarz sądowy – po przywołaniu przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie - w pierwszej kolejności podał, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania, dokumentów wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść świadczyłaby o wykazaniu, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji – referendarz sądowy uznał – że, nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Dlatego przedmiotem oceny był – jak wskazał referendarz sądowy - stan faktyczny wynikający ze złożonych przez skarżącego oświadczeń. Dalej referendarz sądowy podniósł, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Złożone przez niego oświadczenie, nie zawiera danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się bowiem jedynie do oświadczenia o swoim statusie emeryta, leczeniu i o kwotach uzyskiwanego świadczenia. Uchylił się natomiast od wykazania, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a tych danych w jakikolwiek sposób, w tym w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Wykazanie to i uzupełnienie informacji miało dać podstawy do oceny wykazania w zakresie dochodów i wydatków gospodarstwa domowego skarżącego, jego statusu majątkowego i sytuacji życiowej, wymaganego przepisem prawa dla oceny, z kolei, spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Nadto referendarz sądowy podniósł, że oświadczenie skarżącego w zakresie nieskładania zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz informacji albo obliczenia tego podatku nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy oraz w obowiązującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej prawie. Z kolei oświadczenie o oddaniu nieruchomości zabudowanej (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi) w nieodpłatne użytkowania stowarzyszeniu świadczy o wyzbyciu się przez skarżącego możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku, które jako konsekwencja jego autonomicznej decyzji, podjętej mimo potrzeb związanych z leczeniem, nie może obciążać swoimi skutkami, tj. brakiem środków na ponoszenie kosztów postępowania sprawie, budżetu państwa i innych podatników. Pismem z dnia 30 marca 2018 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu sprzeciw zarzucając zaskarżonemu postanowieniu referendarza: • błędne i arbitralne przyjęciu, iż w sprawie nie zaistniały okoliczności uzasadniające wystąpienie przez skarżącego z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w całości lub w części, • błędne uznanie, że skarżący uchylił się od wykazania i uzupełnienia informacji o swojej sytuacji materialnej w sposób określony w doręczonym jej wezwaniu, • bezpodstawne sugerowanie, że skarżący poprzez fakt użyczenia nieruchomości organizacji pozarządowej wyzbył się możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku, • pominięcie faktu, iż skarżący nie posiada obywatelstwa polskiego, • pominięcie faktu, iż skarżący z uwagi na wiek i stan zdrowia utrzymuje się jedynie ze świadczenia emerytalnego, które przeznacza w całości na bieżące utrzymanie i nie posiada innych możliwości zarobkowych, • naruszenie art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasady praworządności i zakazu domniemania kompetencji, obowiązujących w polskim porządku prawnym, • naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP poprzez niesłuszne pozbawienie strony prawa do zaskarżania orzeczenia wydanego w I instancji, a tym samym uniemożliwienie poddania weryfikacji jego merytorycznego rozstrzygnięcia, • naruszenie art. 244 § 1 p.p.s.a. poprzez brak zastosowania, • naruszenie art. 245 § 3 p.p.s.a. poprzez brak zastosowania, • naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a poprzez brak zastosowania, pomimo wykazania przesłanek do zastosowania wobec skarżącego instytucji prawa pomocy w zakresie częściowym, • naruszenie art. 255 p.p.s.a. poprzez wadliwe zastosowanie, • naruszenie art. 710 k.c. poprzez błędną wykładnię i wadliwe zastosowanie. Do sprzeciwu skarżący nie dołączył jednak żadnych dokumentów źródłowych, w tym tych o które uprzednio został wezwany o referendarza. Wojewódzki Sąd Administracyjnym zważył, co następuje: Rozstrzygnięcie wydane przez referendarza nie narusza obowiązujących przepisów. Omówienie powodów dla których sprzeciw nie jest zasadny poprzedzić należy stwierdzeniem, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżony akt zmienia albo utrzymuje w mocy. Czyniąc to, w myśl art. 260 § 2. p.p.s.a., działa jako sąd drugiej instancji i stosuje odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zdaniem Sądu zaskarżone postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W zakresie częściowym – gdy wykaże, ze nie jest w stawnie podnieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje go do przyznania prawa pomocy Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał (choć był wezwany przez referendarza sądowego do przedłożenia szczegółowo opisanych dokumentów, k 151 akt sądowych), iż znajduje się rzeczywiście w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Jak zasadnie zauważył referendarz sądowy skarżący – z uwagi na nieprzedłożenie dokumentów do których był wzywany – uniemożliwił de facto dokonanie oceny jego rzeczywistych możliwościach płatniczych. Nie wykazał tym samym przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a niezbędnych do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W treści wniosku ograniczył się jedynie do oświadczenia o swoim statusie emeryta (świadczenie emerytalne w wysokości [...] EURO) oraz o konieczności leczenia. Nie wykazał natomiast np. w jakiej wysokości ponosi koszty utrzymania. Tym samym – zasadnie – referendarz sądowy uznał, że skarżący nie wykazał przesłanek mogących skutkować przyznaniem mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zgodnie bowiem z orzeczeniem Naczelnego sądu administracyjnego z dnia 28 stycznia 2015 r. o sygn. akt II OZ 43/15 to "na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy (...).Ponadto – skarżący winien zdawać sobie sprawę z faktu – iż koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. A strona występująca na drogę postępowania sądowego winna nadto mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie od tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe, w związku z czym uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy (por. postanowienia NSA: z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; z dnia 28 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 100/12). Odnosząc się do argumentacji zawartej przez skarżącego w sprzeciwie, w którym skarżący zarzucił m.in. że "Sąd pomijając charakter i stopień trudności sprawy nie wziął pod uwagę możliwości zastosowania wobec niego instytucji przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym", wskazać należy, że postanowieniem z dnia 28 lutego 2018 r. referendarz Sądowy objął wniosek skarżącego w zakresie nie tylko częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, lecz również w zakresie przyznania skarżącemu radcy prawnego, aczkolwiek z uwagi na okoliczności szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu tego postanowienia, nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Tym samym zarzut ten należy uznać za chybiony. W dalszej kolejności skarżący zarzucił, że referendarz sądowy dokonując oceny jego możliwości zarobkowych "nie wziął pod uwagę ani podeszłego wieku skarżącego, ani też jego stanu zdrowia". Z takim twierdzeniem skarżącego nie sposób jednak się zgodzić. Jak wynika bowiem z akt sprawy referendarz sądowy - pismem z dnia 26 stycznia 2018 r. - wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, w tym min. do: kserokopii zeznania podatkowego, wyciągów z posiadanych rachunków bankowych; szczegółowo dookreślonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; odcinka emerytury za grudzień 2017 r., informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej lub innych form wsparcia ze strony Państwa. Takie zaś działanie referendarza niewątpliwie zmierzały do wnikliwego rozpoznania sytuacji życiowej, materialnej i zdrowotnej w jakiej skarżący się znajduje. Skoro jednak skarżący uchylił się od wykonania tego wezwania i nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, to tym samym uniemożliwił referendarzowi dokonanie "oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych." Niezasadnym jest zatem twierdzenie skarżącego, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie referendarz nie wziął pod uwagę "ani jego podeszłego wieku skarżącego, ani też jego stanu zdrowia". Owszem referendarz wziął te okoliczności pod uwagę, aczkolwiek z powodu braku ich udokumentowania (a zatem potwierdzenia) przez skarżącego, nie mógł ich uznać za podstawę do przyznania prawa pomocy. Sąd rozważył nadto okoliczności wskazane przez skarżącego w sprzeciwie, a dotyczące nieruchomości zabudowanej obiektami znajdujących się w B. (w szczególności fakt, że umowa nieodpłatnego przekazania nieruchomości Stowarzyszeniu została podpisana przez matkę skarżącego oraz że w wyniku jej podpisania skarżący nie musi ponosić kosztów związanych z renowacją nieruchomości), aczkolwiek nie znalazł podstaw do przyjęcia, aby okoliczności te mogły wpłynąć na zmianę oceny wniosku skarżącego w zakresie przyznania prawa pomocy. W konsekwencji skoro skarżący nie dostarczył wszystkich dokumentów mających na celu uzasadnienie jego żądania, Sąd (tak jak to prawidłowo uczynił referendarz, wbrew zarzutom skarżącego) również nie mógł w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a co za tym idzie zmienić postanowienia wydanego w tym zakresie przez referendarza. Końcowo nadmienić należy, że Sąd nie dopatrzył się wreszcie naruszenia przez referendarza przepisów wskazanych przez skarżącego w sprzeciwie, w tym w szczególności przepisów kodeksu cywilnego, które w ogóle nie znajdują zastosowania przed tutejszym Sądem administracyjnym. Tym samym, zdaniem Sądu zaskarżone zarządzenie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy