IV SA/Wr 132/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Radom Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 września 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 6 grudnia 2023 r. sygn. akt SKO 4103/1091/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. W dniu 17 sierpnia 2023 r. A. K. złożyła do Ośrodka Pomocy Społecznej w Jaworzynie Śląskiej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem W. H. Do wniosku strona załączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Świdnicy z dnia 17 października 2022 r., zaliczające brata strony do znacznego stopnia niepełnosprawności od 2 września 2022 r. (daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić) oraz stwierdzające konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji samodzielnej egzystencji (symbol przyczyny niepełnosprawności 02-P). Decyzją z dnia 4 października 2023 r. nr 352.2023 Jaworzyny Śląskiej odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem. Organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni zamieszkuje wraz z mężem w M. Natomiast jej brat mieszka sam w Ś., prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, od 15 lat choruje na schizofrenię paranoidalną, osteoporozę wtórną, schorzenia neurologiczne. Porusza się samodzielnie, samodzielnie spożywa posiłki dowożone przez siostrę, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne. W zależności od stanu zdrowia brata wnioskodawczyni poświęca od dwóch do kilku godzin dziennie na opiekę nad bratem, jest z bratem w stałym kontakcie telefonicznym. Zdaniem organu, zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawczynię nad bratem nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bowiem wykonywane przez nią czynności nie są na tyle czasochłonne, aby uniemożliwiały podjęcia zatrudnienia. Brat wnioskodawczyni nie wymaga całodobowej czy też wielogodzinnej nieprzerwanej opieki, przez większość dnia pozostaje sam w swoim mieszkaniu. Czynności wykonywane przez wnioskodawczynię stanowią wspomaganie osoby niepełnosprawnej w codziennym funkcjonowaniu i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Niepodejmowanie zatrudnienia nie ma związku ze sprawowaniem opieki nad bratem, ponieważ wnioskodawczyni ostatni raz była zatrudniona w 1987 r. i nie kontynuowała zatrudnienia ze względu na macierzyństwo. Natomiast opiekę nad bratem zaczęła sprawować po śmierci matki w 2018 r. W odwołaniu od decyzji strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię nie jest spowodowane sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Wbrew twierdzeniom organu przepis ten nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad bratem, co wiąże się z rezygnacją z zatrudnienia. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu decyzją z dnia 6 grudnia 2023 r. nr SKO 4103/1091/2023 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Zdaniem SKO, wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rozmiar i zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym bratem nie wymusza na niej rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Brat wnioskodawczyni jest osobą sprawną fizycznie, porusza się samodzielnie, samodzielnie się ubiera, dba o higienę, spożywa sam posiłki, załatwia potrzeby fizjologiczne. W okresie pogorszenia stanu zdrowia (w porze jesiennej i na przełomie zimy i wiosny) wymaga wsparcia w prowadzeniu gospodarstwa domowego, zrobienia zakupów, zrealizowania recept, załatwiania spraw urzędowych, nadzorowania przyjmowania leków, przygotowania posiłków. W pozostałym okresie brat jest w stanie funkcjonować samodzielnie przy niewielkiej pomocy. Wówczas wnioskodawczyni odwiedza brata, dostarcza mu ciepłe posiłki i robi zakupy. Spędza u brata 2-3 godziny dziennie. Brat nie wymaga stałej, a jedynie okresowej opieki (w okresach nasilenia choroby). W pozostałych okresach wymaga niewielkiej pomocy, bowiem samodzielnie radzi sobie z podstawowymi czynnościami dnia codziennego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżąca wyjaśniła, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywanie opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie. Nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1. W sprawowaniu opieki chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności nie jest w stanie sobie sama zapewnić. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 334) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie pozostaje charakter sprawowanej przez stronę opieki nad niepełnosprawnym bratem, a właściwie jego ocena pod kątem spełnienia ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest ustalenie czy zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad bratem rzeczywiście uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia. Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki". Jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1146/20 i wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej jako "CBOSA"). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA. Świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą w jakikolwiek sposób zarobkować z uwagi na intensywność sprawowanej opieki i zależność egzystencji osoby niepełnosprawnej od obecności opiekuna. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. Należy też zaznaczyć, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzeństwem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzeństwa, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości organów, że skarżąca jest osobą zobowiązaną do alimentacji swojego brata, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz stwierdzającym konieczność opieki osób drugich. Brat strony został uznany za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. Organ zakwestionował natomiast związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21). Jak wynika z administracyjnych akt sprawy, brat skarżącej (59 lat) choruje od 15 lat na schizofrenię paranoidalną i jak oświadczyła strona, dziś nie ma problemu alkoholowego (oświadczenie z 5 września 2023 r.). Ponadto cierpi na osteoporozę wtórną i ma schorzenia neurologiczne. Do 2018 r. opiekę nad bratem strony sprawowała ich matka, a obecnie opiekę tę sprawuje skarżąca. W trakcie wywiadu środowiskowego z dnia 6 września 2023 r. ustalono, że skarżąca (60 lat) mieszka w miejscowości M. i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Natomiast brat skarżącej mieszka sam w Ś. Porusza się samodzielnie, nie jest osobą leżącą, samodzielnie spożywa posiłki, załatwia potrzeby fizjologiczne. Jesienią i na przełomie zimy i wiosny wymaga wzmożonego wsparcia w wykonywaniu codziennych czynności z uwagi na pogorszenia stanu zdrowia w tych okresach. Skarżąca pomaga wówczas bratu w prowadzeniu gospodarstwa domowego, robieniu zakupów, sprzątaniu, realizacji recept, załatwianiu spraw urzędowych. Przygotowuje też posiłki, nadzoruje przyjmowanie leków, zawozi brata do lekarza. W okresie letnim, kiedy stan zdrowia brata ulega poprawie, większość czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem brat stara się wykonywać samodzielnie, a strona dostarcza mu zakupy i ciepły posiłek. W zależności od stanu zdrowia brata strona spędza u niego od dwóch do kilku godzin dziennie. Ponadto jest w stałym kontakcie telefonicznym z bratem. Jesienią strona dowozi węgiel i drewno wraz z mężem. Mając na uwadze powyższe ustalenia w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej brata w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast, jak zasadnie uznały organy, odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki - to jest brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym bratem. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad bratem Zakres sprawowanej opieki nie koliduje z możliwością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka nad bratem ogranicza się bowiem do pomocy przy wykonywaniu czynności w gospodarstwie domowym (robienie zakupów, sprzątanie, przywożenie ciepłych posiłków), towarzyszeniu przy wizytach lekarskich, przywożeniu węgla i drewna, przy czym brat samodzielnie porusza się, samodzielnie spożywa posiłki i zażywa leki. Skarżąca nie wykonuje żadnych czynności pielęgnacyjnych wobec brata. Wykonywanie wyżej wymienionych czynności przez skarżącą możliwe byłoby również po podjęciu przez nią pracy zarobkowej (przed rozpoczęciem lub po zakończeniu obowiązków zawodowych). Należy zaznaczyć, że są to czynności związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez skarżącą (przywożenie ciepłych posiłków, robienie zakupów, sprzątanie, przywożenie węgla i drewna). Tego rodzaju czynności wykonuje bowiem wiele pracujących osób, poza godzinami pracy. Osoby pracujące, oprócz prowadzenia swojego gospodarstwa domowego, pomagają również swojemu rodzeństwu. Skarżąca nie sprawuje całodziennej opieki nad bratem, a jedynie przyjeżdża do brata w określonych porach dnia i pomoc zajmuje jej od 2 do kilku godzin. Nie można wiec mówić o pełnej dyspozycyjności wobec brata. Zaznaczyć należy, że pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującemu rodzeństwu jest powinnością brata lub siostry, szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udziela skarżąca, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej. Jak zasadnie zauważono w zaskarżonej decyzji, w bezspornych okolicznościach niniejszej sprawy, opieka sprawowana nad bratem przez skarżącą, nie jest na tyle absorbująca, aby uniemożliwiała skarżącej jakąkolwiek aktywność zawodową w ramach definicji zawartej w art. 3 pkt 21 ustawy, skoro może być sprawowana tylko przez część dnia. W związku z tym należy zaaprobować stanowisko organu orzekającego w sprawie, zobowiązanego do działania na podstawie i w granicach prawa (art. 6 k.p.a.), że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art.17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem sprawowana przez nią opieka nad niepełnosprawnym bratem nie była opieką wymagającą nie podejmowania i rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jak słusznie uznały organy, odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym bratem. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad bratem. Należy też zaznaczyć, że skarżąca ostatni raz była zatrudniona w 1987 r. (37 lat temu) i jak oświadczyła nie kontynuowała zatrudnienia ze względu na macierzyństwo (oświadczenie z dnia 22 sierpnia 2023 r.) Natomiast brat skarżącej zachorował 15 lat temu, a opiekę nad nim do roku 2018 r. sprawowała matka. Z powyższego wynika, że niepodejmowanie przez wiele lat zatrudnienia przez skarżącą nie było spowodowane opieką nad bratem, sprawowaną zresztą w ograniczonym zakresie. Nieuzasadnione zatem są zarzuty odnośnie naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i jego błędnej interpretacji, bowiem organy dokonały wnikliwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.