IV SA/Wr 187/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 listopada 2023 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 10 stycznia 2023 r. nr SKO 4316/519/22/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. U Z A S A D N I E N I E Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn. R. K. (dalej: strona, skarżący) wniósł o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią (J. K.). Wydaną z upoważnienia Prezydenta Wrocławia (dalej: organ pierwszej instancji) decyzją odmówiono stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniono, że w sprawie nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. - dalej: u.ś.r.), tj. wymóg, aby niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18-go roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-go roku życia. Od powyższej decyzji strona złożyła odwołanie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej: SKO, Kolegium) - po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym - uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Argumentowało, że organ pierwszej instancji nie ustalił w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości, że strona nie sprawuje nad babcią opieki w zakresie uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ pierwszej instancji po raz drugi odmówił skarżącemu wnioskowanego na babcię świadczenia pielęgnacyjnego. Uznał, że pomoc, którą świadczy on względem babci - choć regularna - nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia. Stwierdził, że w sprawie nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegającą na przyjęciu, że niepodejmowanie przez niego pracy zarobkowej nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad babcią. Motywował, że - wbrew wywodom organu - powołany przepis nie uzależnia przyznania świadczenia od obowiązku sprawowania opieki przez całą dobę. Wniósł o uchylenie decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. SKO utrzymało w mocy skarżoną odwołaniem decyzję. Przyznało rację organowi pierwszej instancji, że za odmową przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia przemawia brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad babcią. Stwierdziło, że w wyniku analizy zebranego w sprawie wyczerpująco materiału dowodowego nie sposób uznać, iż zakres opieki sprawowanej przez skarżącego uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia choćby w ograniczonym wymiarze czasowym. Zauważyło, że babcia skarżącego jest osobą w znacznej mierze samodzielną (samodzielnie przygotowuje posiłki, sama dba o higienę i w tej kwestii jedynie w nieznacznym zakresie wymaga pomocy innych, nie jest osobą leżącą, zachowuje sprawność w poruszaniu się właściwą dla jej wieku). Dostrzegło, że świadczona przez skarżącego względem babci pomoc sprowadza się do pomagania w prowadzeniu gospodarstwa domowego (pomoc w sprzątaniu i robieniu zakupów, czasami przyniesienie ciepłego posiłku) i stanowi wypełnianie ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Podkreśliło, że istotne w tym kontekście jest także to, że skarżący - będąc w wieku produkcyjnym - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, dzieląc z nią codzienne obowiązki. Zdaniem Kolegium, dla oceny spełnienia w sprawie przesłanki istnienia związku pomiędzy brakiem podejmowania przez skarżącego zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad babcią znaczenie ma też jego historia zawodowa. Mianowicie, skarżący jest osobą długotrwale bezrobotną (ostatnie jego zatrudnienie ustało w październiku 2015 r.). W ocenie Kolegium, wobec powyższego nie sposób uznać, że jedynym powodem braku podejmowania przez skarżącego zatrudnienia jest potrzeba/ konieczność sprawowania opieki nad babcią, a tym samym aby w sprawie spełniona została podstawowa przesłanka warunkująca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze - skarżąc decyzję SKO w całości - skarżący zarzucił naruszenie: prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (ew. przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania). Wnioskował o zasadzenie kosztów i skierowanie sprawy na tryb uproszczony. Uzasadnił swoje stanowisko. W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że nie wystąpiły podstawy do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji. Decyzja ta znajduje bowiem podstawy w prawie materialnym, jej wydanie zaś poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom procesowym. Materialnoprawną podstawę skarżonego orzeczenia stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. traktujący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sąd podziela pogląd, że brak jest podstaw do przyjęcia, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wystarczającą podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia związku między rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem pracy) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia, czy rodzaj oraz ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Opinia odnośnie charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Nie kwestionując złego stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz konieczności jej wsparcia i udzielania pomocy przy niektórych czynnościach przez opiekuna (do czego jest on zobowiązany zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), należy podkreślić, że sam znaczny stopnień niepełnosprawności (w tym przyznany na stałe), jak również sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla rozstrzygnięcia sprawy fundamentalne znaczenie ma zakres wykonywanych czynności i ich częstotliwość. W sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Trafnie dowodzi SKO, że to organ administracji ma obowiązek - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - ustalić, czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym to organ musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. W ocenie Sądu, w skarżonej decyzji zasadnie przyjęto, że wymiar opieki, jakiej wymaga babcia skarżącego, nie jest na tyle angażujący, aby wykluczał podjęcie przez skarżącego zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie. Wnioskujący musi tym samym sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny i związaną z tym rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Sprawowana opieka winna zatem uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne. Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie podziela pogląd wyrażony w innym wyroku tut. Sądu, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować, z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok z 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21; CBOSA). W sprawie, przed wydaniem decyzji, przeprowadzono postępowanie dowodowo-wyjaśniające w kontekście zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną babcią. W oparciu o ustalenia wywiadu środowiskowego i wyjaśnienia skarżącego ustalono, że jego babcia J. K. legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 21 lutego 2005 r., z którego wynika, że jest ona trwale całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji. Data powstania całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji została określona na dzień 6 grudnia 2004 r. Zarówno rodzice, jak i dzieci J. K., nie żyją. Z przeprowadzonego (17 maja 2022 r.) rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że J. K. (lat [...]) zamieszkuje samodzielnie prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe. Samodzielnie wykonuje czynności higieniczne i samodzielnie przygotowuje posiłki. Otrzymuje pomoc usługową od skarżącego (wnuka) polegającą na robieniu zakupów, sprzątaniu mieszkania, umawianiu wizyt lekarskich. Skarżący jest jedyną osobą, od której J. K. uzyskuje pomoc. Poza tym ustalono, że J. K. samodzielnie wykonuje toaletę, a przy cotygodniowych kąpielach może liczyć na pomoc wnuka. J. K. choruje na nadciśnienie, schorzenia kardiologiczne, schorzenia reumatologiczne. W ocenie pracownika socjalnego, J. K. nie uzyskuje od wnuka całodobowej opieki. Z akt sprawy wynika ponadto, że skarżący (lat [...]) nie zamieszkuje z babcią. Jest osobą bezrobotną. W załączeniu do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazał on, że wykonuje względem babci następujące czynności opieki: pomoc w porannej i wieczornej toalecie, pomoc w ubraniu i rozebraniu, podanie leków, szykowywanie posiłków, sprzątanie mieszkania, robienie zakupów, smarowanie kremami. Mając na uwadze powyższe słusznie przyjęło SKO, że nie sposób uznać, iż zakres opieki sprawowanej przez skarżącego uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia choćby w ograniczonym wymiarze czasowym. W tym względzie podnieść za SKO trzeba, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego niezbicie wynika, że babcia skarżącego jest osobą w znacznym stopniu samodzielną. Samodzielnie przygotowuje posiłki, sama dba o higienę (jedynie w nieznacznym zakresie wymaga pomocy drugiej osoby), nie jest osobą leżącą, zachowuje sprawność w poruszaniu się właściwą dla jej wieku. Trafnie wywodzi zatem SKO, że świadczona przez skarżącego pomoc sprowadza się zasadniczo do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego w prowadzeniu gospodarstwa domowego i stanowi wypełnianie ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Z doświadczenia życiowego wynika, że powyższe czynności mogą być wykonywane również poza godzinami zatrudnienia. Świadczona przez skarżącego opieka nad babcią nie ma charakteru ciągłego, gdyż może być wykonywana o różnych porach dnia. Skarżący zasadniczo nie wykonuje przy babci czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających stałej jego obecności i pomocy, ponieważ babcia nie jest osobą leżącą, nie wymaga leczenia odleżyn, ran, pielęgnacji przetok, czy stomii. Ponadto babcia skarżącego jest w stanie samodzielnie jeść, nie wymaga karmienia przez sondę, nie używa cewnika, nie potrzebuje pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Zakres sprawowanej przez niego opieki nad babcią nie stanowi przeszkody do podjęcia pracy zarobkowej, bowiem czynności wykonywane przez skarżącego względem babci mogłyby być wykonywane również wtedy, gdyby on pracował. Pomoc skarżącego zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwyczajnych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, także w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, ponieważ osoby pracujące prowadzą własne gospodarstwa domowe, robią zakupy, sprzątają mieszkanie, przygotowują posiłki, piorą, czy też udają się do lekarzy. Czynności tego typu dowodzą, że sprawowana opieka nie ma charakteru stałego (ciągłego) w znaczeniu sprawowania nieustającej pieczy na tyle absorbującej czasowo, aby uniemożliwić w ogóle zatrudnienie. Doświadczenie życiowe pokazuje, że takie czynności jak zakupy, sprzątanie mieszkania, pranie, czy też wyjścia do lekarza nie muszą być realizowane codziennie, zaś posiłki mogą być przygotowane wcześniej. Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje, co słusznie dostrzegło Kolegium, że skarżący, będący w wieku produkcyjnym, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, dzieląc z nią zapewne codzienne obowiązki, co także sprzyja możliwości podjęcia zatrudnienia. Uzasadnione jest tym samym twierdzenie Kolegium, że w przypadku skarżącego niepodejmowanie zatrudnienia nie jest konsekwencją konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią. Sąd podziela stanowisko SKO, że brak jest również związku między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego i koniecznością opieki nad babcią, gdyż jest on osobą długotrwale bezrobotną (ostatnie jego zatrudnienie ustało w październiku 2015 r.). Wobec takiego ustalenia nie sposób uznać, że jedynym powodem braku podejmowania obecnie zatrudnienia przez skarżącego jest potrzeba (konieczność) sprawowania opieki nad babcią, a tym samym aby w sprawie spełniona została podstawowa przesłanka warunkująca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Reasumując Sąd uznał, że skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie spełnia ona warunków z art. 17 ust. 1 u.ś.r., który to przepis został w sprawie - wbrew zarzutom skargi - prawidłowo zastosowany. W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), jak w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 tej ustawy.