IV SA/Wr 31/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędziowie: Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2024 r. w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi R. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 7 listopada 2023 r., nr SKO/RŚ-423/388/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Decyzją z 7 XI 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/388/2023) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej jako "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania R. T. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Niechlów z 20 VII 2023 r. (nr GOPS.4702.30.2023.MSZ) odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem R. T. Powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy: Skarżąca w dniu 2 V 2023 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem R. T. (ur. [...] r.). Do wniosku załączono m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Powiecie Górowskim z dnia 20 IV 2023 r. stwierdzające, że mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym z przyczyny oznaczonej symbolem 08-T (choroby układu pokarmowego), 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia) i 05-R (upośledzenie narządu ruchu). Orzeczenie wydano na czas określony, do dnia 30 IV 2025 r. Z orzeczenia wynika też, że niepełnosprawność istnieje od 5 X 1991 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 3 III 2023 r. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, w tym wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 V 2023 r. oraz po lekturze dokumentacji medycznej, ustalono, że R. T. jest w trakcie leczenia na oddziale [...], w związku z rozpoznaniem w 2019 r. nowotworu złośliwego jelita grubego. Podanie chemioterapii bez powikłań, tolerancja leczenia dobra. Wypisany do domu w stanie dobrym. Stan po urazowej amputacji prawego podudzia w 2012 r., niedoczynność tarczycy w trakcie leczenia substytucyjnego. Skarżąca wraz z mężem R. T. i dwójką dzieci prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe. Jako jedyny kierowca w rodzinie, skarżąca nawet trzy razy w tygodniu musi wyjeżdżać w sprawach męża (np. do lekarza, szpitala, urzędu), co koliduje z podjęciem zatrudnienia. R. T. co dwa tygodnie na dwa dni trafia na oddział [...] w L. na chemioterapię. Po niej czuje się osłabiony, mogą pojawić się zaburzenia równowagi, co po amputacji kończyny jest szczególnym zagrożeniem, mogącym zakończyć się upadkiem. Stała obecność skarżącej dodaje poczucie bezpieczeństwa w tym bardzo trudnym okresie życia. Skarżąca zapewnia mężowi jak najlepszą jakość życia, jest zmuszona dopilnować jak najrzetelniej wszystkich zaleceń lekarskich i pielęgniarskich, np. dba o to aby do osłabionego męża nie zbliżały się osoby przeziębione i chore oraz aby wypijał nie mniej niż 2000 ml płynów dziennie, aby po każdym posiłku dbał (używając wskazanego preparatu) o jamę ustną, unikał urazów i zaburzeń w obliczu choroby nowotworowej. Chory wymaga też motywowania przez osoby bliskie do działań na rzecz poprawy zdrowia. Ustalono także, że mąż skarżącej w zależności od samopoczucia zrobi samodzielnie zakupy, sam założy obuwie, samodzielnie ubierze się (ale nie zawsze), skarżąca pomaga w założeniu bluzki. Sam zapina guziki, posługuje się telefonem komórkowym, komunikuje się samodzielnie z otoczeniem, może nieświadomie zrobić sobie krzywdę (np. przez odpięcie protezy), wymaga czuwania podczas snu (gdy ma wysoką temperaturę musi być zawieziony do szpitala w L. na oddział [...]). R. T. porusza się samodzielnie (korzysta z protezy albo kul). Wymaga pomocy osoby drugiej przy poruszaniu się, gdy jest po chemioterapii. Nie leży cały czas w łóżku. Samodzielnie korzysta z toalety. Skarżąca pomaga mężowi przy kąpieli, wykonuje pranie, opłaca rachunki, wykupuje leki. załatwia sprawy urzędowe, pali w piecu, przynosi opał, czuwa podczas snu męża, zmienia pościel, zawozi męża do lekarza, szpitala. Ustalono również, że orzeczeniem wydanym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oddział w Legnicy z dnia 20 IV 2023 r. (Nr 47005) stwierdzono niezdolność R. T. do samodzielnej egzystencji do 31 VIII 2023 r. Z materiału dowodowego wynika również, że skarżąca w latach 2015 – 2022 r. była aktywna zawodowo, wykonując prace zarówno w ramach stosunku pracy jak i umowy zlecenia. Decyzją z 20 VII 2023 r. (nr GOPS.4702.30.2023.MSZ) organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślił, że jakkolwiek mąż skarżącej jest osobą schorowaną i wymagającą w niektórych czynnościach pomocy, to jednak zakres wymaganej pomocy nie jest tego rodzaju, by uniemożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia. Ponadto organ I instancji stwierdził, że brak podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uzasadniony jest także późną datą powstania niepełnosprawności. SKO, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją 7 XI 2023 r (nr SKO/RŚ-423/388/2023), utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji odwoławczej powołano przepisy art. 17 ustawy z 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), dalej "UoŚR" oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13). SKO nie zgodziło się ze stanowiskiem organu I instancji, jakoby podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mogła w sprawie stanowić późna data powstania niepełnosprawności. Zaakceptowało natomiast pogląd organu I instancji wskazujący na niekwalifikowany charakter wymaganej opieki, która nie wyklucza możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia. SKO wyjaśniło, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie w przypadku gdy sprawowana opieka jest tego rodzaju, że wyklucza możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia lub wymusza rezygnację z pracy. Zdaniem SKO w okolicznościach sprawy taka sytuacja nie wystąpiła. Chociaż R. T. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga pomocy, to jednak w jego przypadku nie jest wymagana opieka, która wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia. Większość z czynności opiekuńczych, które realizuje skarżąca wobec męża nie wymaga całodobowej, bądź nawet stałej, w ciągu dnia obecności skarżącej (pomoc w ubieraniu, sprzątanie, przygotowanie posiłków, pranie, prasowanie, pomoc w kąpieli, wykupienie recepty, wizyty lekarskie, etc.). Niektóre z tych czynności nie muszą być też wykonywane codziennie (zakupy, wizyty lekarskie, wykupienie recept, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków). Mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, porusza się w obrębie własnego mieszkania przy pomocy kuli, samodzielnie korzysta z toalety, może schodzić po schodach, może też zrobić samodzielnie zakupy gdy ma lepsze samopoczucie. Nie ma też problemów z pamięcią i posługuje się telefonem komórkowym. SKO zwróciło uwagę, że z opisu czynności opiekuńczych nie wynika aby skarżąca musiała karmić męża (przygotowuje tylko posiłki), nadto mąż może samodzielnie przygotować proste posiłki. R. T. nie jest cewnikowany, nie wymaga zmiany pampersów, nie jest osobą leżącą. W zakresie innych czynności pielęgnacyjnych wskazano smarowanie maściami i opatrunki, które jednak mogą być wykonane o każdej porze. Przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, realizowanie recepty, załatwianie spraw urzędowych to – w ocenie SKO - czynności wykonywane w każdym gospodarstwie domowym, również przez osoby pracujące, a więc nie są one czynnościami opiekuńczymi, za które należałoby się świadczenie opiekuńcze. W skardze na decyzję SKO skarżąca wniosła o: uchylenie decyzji organów obu instancji; skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Zarzucono przy tym naruszenie art. 17 ust. 1 UoŚR, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W motywach skargi powołano się na orzecznictwo sądów administracyjnych celem potwierdzenia, że istotne znaczenie w sprawie mogą też mieć czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (zaspokojenie normalnych, podstawowych potrzeb), bowiem mogą być one traktowane jako szeroko rozumiane czynności opiekuńcze. Tak samo pozostawanie "w ciągłej dyspozycji" wobec osoby niepełnosprawnej, powinno być brane pod uwagę jako potwierdzenie stałości opieki. Nie musi to być zatem opieka wykonywana nieustannie. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymując zasadniczo argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Zgodnie z art. 17 ust. 1 UoŚR (według stanu prawnego na dzień wydania decyzji odwoławczej – Dz.U. z 2023 r., poz. 390), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a UoŚR, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b UoŚR, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przy interpretacji art. 17 ust. 1b UoŚR należy wziąć pod uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13) stwierdził, że art. 17 ust. 1b UoŚR w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U z 2014 r., poz. 1443). W świetle powyższego, trzeba zgodzić się ze stanowiskiem SKO wskazującym (odmiennie od oceny przyjętej przez organ I instancji), że w okolicznościach sprawy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego fakt, że niepełnosprawność męża skarżącego powstała po upływie lat wskazanych w art. 17 ust. 1b UoŚR. Rację ma też SKO, stwierdzając (tym razem za organem I instancji), że w sprawie nie wystąpiła przesłanka w postaci konieczności sprawowania przez skarżącą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy wymagającej z jej strony rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jakkolwiek przesłanka ta nie została ustawowo zdefiniowana, to jednak była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie sądów administracyjnych, w wyniku czego wykrystalizował się określony sposób jej rozumienia. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 UoŚR chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. W orzecznictwie trafnie podnosi się, że opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia. Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. wyrok NSA z 23 I 2024 r., I OSK 50/23 – publ. CBOSA). Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 UoŚR należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, gdyż wynika ona z obowiązku alimentacyjnego, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (zob. wyrok NSA z 9 I 2024 r., I OSK 2449/22 – publ. CBOSA). Warto też zaznaczyć, że sama nazwa określająca charakter świadczenia jako "pielęgnacyjny" sugeruje, że chodzi zasadniczo o opiekę pielęgnacyjną, związaną z ustaloną niepełnosprawnością. Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że mąż skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności ustalony z uwagi na choroby układu pokarmowego, choroby układu oddechowego i krążenia oraz upośledzenie narządu ruchu. Jak jednak wynikało z ustaleń wywiadu środowiskowego, mąż skarżącej wykazuje duży stopień samodzielności. Jest bowiem osobą, która utrzymuje kontakt z otoczeniem, samodzielnie się porusza, samodzielnie korzysta z toalety, samodzielnie spożywa pokarmy jak i przygotowuje proste posiłki, a nawet w przypadku lepszego samopoczucia, samodzielnie zrobi zakupy. Natomiast zakres czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach opieki to: pomoc przy kąpieli, pranie, sprzątanie, wykupywanie i podawanie leków, zakupy, przygotowywanie posiłków, załatwianie spraw urzędowych, palenie w piecu, zmiana pościeli, organizacja wizyt lekarskich. Mają one charakter zwykłych czynności życia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Sąd zwraca uwagę, że tego rodzaju czynności wykonują także osoby czynne zawodowo. Okoliczność zaś, że jedną z osób prowadzących gospodarstwo domowe jest osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym, nie daje podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Nie negując zaangażowania skarżącej w prace związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i pomoc udzielaną mężowi, celem zapewnienia mu jak najlepszej jakości życia, wskazać należy, że nie wypełniają one przesłanki braku możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy w związku ze sprawowaną opieką, a tego rodzaju przesłanka stanowi warunek konieczny przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle powyższych okoliczności nie mogą zostać uwzględnione argumenty skargi podnoszące, że opieka sprawowana przez skarżącą uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Z materiału dowodowego wynika, że mąż skarżącej jest osobą w dużym stopniu samodzielną i nie wymaga na tyle absorbującej opieki, by wykluczała ona możliwość podjęcia przez skarżącą zatrudnienia. Organy zatem prawidłowo zinterpretowały i zastosowały art. 17 ust. 1 pkt 4 UoŚR. Wobec powyższego Sąd orzekł na zasadzie art. 151 ppsa. Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.