IV SA/Wr 311/18

Ewa Orłowska starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu: po rozpoznaniu w dniu 18 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku P. J. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi P. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia [...]., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego postanawia: I. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu; II. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wskazała, że wnosi o ustanowienie pełnomocnika i zwolnienie od kosztów sądowych, ponieważ nie posiada środków na opłacenie kosztów postępowania sądowego. Dodatkowo wskazała, że od [..] 2018 r. do [..] 2018 r. będzie przebywać poza granicami Polski i dlatego wnosi o ustanowienie pełnomocnika w celu jej reprezentacji. Podała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo w domowe i nie uzyskuje żadnych dochodów, ponieważ rubryka nr 10 obejmująca dochody została przez skarżącą wykreślona. Podobnie rubryka nr 11 obejmująca zobowiązania i stałe wydatki została przez skarżącą wykreślona, co oznacza, że skarżąca podała, że nie ponosi żadnych zobowiązań i wydatków, skoro z pouczenia do formularza wynika, że wnioskodawca może skreślić niepotrzebną treść rubryk. Z oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że skarżąca posiada oszczędności w wysokości [...] zł. Natomiast pozostałe rubryki wskazane w tym oświadczeniu obejmujące dom, inne nieruchomości, przedmioty i papiery wartościowe, wierzytelności zostały przez stronę skarżącą wykreślone, co oznacza, że skarżąca podała, iż nie posiada domu ani innych nieruchomości, przedmiotów i papierów wartościowych i wierzytelności. Następnie pismem starszego referendarza sądowego z dnia 18 września 2018 r. wezwano skarżącą na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego: - do nadesłania, w terminie 7 dni, kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej, tj.: wyjaśnienia co stanowi obecnie źródło utrzymania skarżącej skoro we wniosku o prawo pomocy podała, że nie otrzymuje żadnych dochodów i czy otrzymuje obecnie świadczenia z pomocy społecznej i czy wykonuje prace dorywcze i w jakiej wysokości otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie lub czy uzyskuje dochody z innego tytułu np. zatrudnienia lub wynajmu domu (dane te należało udokumentować za okres ostatnich trzech miesięcy); wyjaśnienia czy jest obecnie zarejestrowana jako osoba bezrobotna (należało nadesłać decyzję lub zaświadczenie urzędu pracy dotyczącą statusu osoby bezrobotnej); historii wszystkich kont bankowych i lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie trzy miesiące i dane potwierdzające oszczędności wymienione we wniosku o prawo pomocy, dowodów potwierdzających wysokość wydatków związanych z utrzymaniem (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizja, podatek od nieruchomości, czynsz, raty kredytów i pożyczek i inne) wraz ze wskazaniem źródeł ich finansowania, zeznania podatkowego za 2017 r.; ostatniej decyzji w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości i podatku rolnego, wyjaśnienia z jakiego tytułu jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego i jaki tytułu prawny posiada do lokalu podanego w adresie zamieszkania (dane te należało udokumentować), wyjaśnienia czy mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z innymi osobami (np. z matką i siostrą), a w przypadku prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego należy nadesłać dokument potwierdzający wysokość aktualnego dochodu tych osób ze wszystkich źródeł za okres ostatnich trzech miesięcy lub zaświadczenie potwierdzające status osoby bezrobotnej tych osób i tytuł ich ubezpieczenia zdrowotnego, wyjaśnienia w jakim celu strona wyjeżdża zagranicę (np. cel zarobkowy lub turystyczny) i w jakiej wysokości będzie Pani otrzymywać wynagrodzenie. Pismo to zostało odebrane przez dorosłego domownika w dniu 21 września 2018 r. i strona skarżąca nie udzieliła na nie żadnej odpowiedzi. Z przepisu art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302; dalej p.p.s.a.) wynika, że ustanowienie radcy prawnego lub adwokata obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodzinny. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Do tych przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy określające przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy na wniosek strony. Wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ skarżąca nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jej rzeczywista aktualna sytuacja dochodowa. Skarżąca nie nadesłała bowiem żadnego z dokumentów wymienionych w omówionych wyżej piśmie starszego referendarza sądowego z dnia 18 września 2018 r., w którym została wezwana na podstawie art. 255 p.p.s.a. do nadesłania kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących sytuacji dochodowej. Pismo to w dniu 21 września 2018 r. zostało doręczone dorosłemu domownikowi, o którym mowa w art. 72 § 1 p.p.s.a., w myśl którego, jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu, może doręczyć pismo dorosłemu domownikowi, a gdyby go nie było - zarządcy domu lub dozorcy, jeżeli nie mają oni sprzecznych interesów w sprawie i podjęli się oddania mu pisma, to w tej sytuacji siedmiodniowy termin do nadesłania dokumentów źródłowych i wyjaśnień upłynął zatem bezskutecznie w piątek 28 września 2018 r. Niewiarygodne jest więc oświadczenie skarżącej, że nie otrzymuje ona żadnych dochodów i że mimo braku jakichkolwiek dochodów jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Skoro skarżąca nie udzieliła żadnych wyjaśnień, co stanowi obecnie źródło jej dochodów ani też nie udokumentowała tych danych za okres ostatnich trzech miesięcy, to powyższe braki nie pozwoliły na ustalenie co stanowi obecnie źródło dochodu strony. Ponadto skarżąca nie wyjaśniła ani też nie udokumentowała, czy jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Skarżąca nie nadesłała także wyciągów z kont bankowych i kart kredytowych i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące, co także nie pozwala na ustalenie aktualnej sytuacji dochodowej skarżącego wynikającej ze stanu kont bankowych. Nie przedłożyła tym samym dokumentów potwierdzających wysokość oszczędności, co nie pozwala na ustalenie czy kształtują się one w kwocie określonej we wniosku o prawo pomocy. Skarżąca nie wyjaśniła w jakiej wysokości ponosi wydatki związane z utrzymania ani też nie nadesłała dowodów potwierdzających wysokość tych wydatków, co nie pozwala na ocenę w jakiej wysokości ponosi te wydatki ani też źródeł ich finansowania. Niewiarygodne jest przy tym twierdzenie skarżącej, że jako osoba prowadząca jednoosobowe gospodarstwo domowe nie ponosi on żadnych wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem. Żądanie dokumentu dotyczącego zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego miało na celu ustalenie na podstawie jakiego tytułu skarżąca jest zgłoszona do tych ubezpieczeń, tj. np. w związku z rejestracją jako osoba bezrobotna, pobieraniem renty, ewentualnie w związku z zatrudnieniem. Wyjaśnienie tej kwestii pozwoliłoby zatem na ustalenie, czy skarżąca pozostaje w zatrudnieniu lub jest np. osobą bezrobotną. Również wyjaśnienie celu wyjazdu zagranicznego pozwoliłoby na ustalenie czy skarżąca na obecnym etapie postępowania sądowego pozostaje w zatrudnieniu i jak kształtuje się jej wynagrodzenie. Skarżąca nie nadesłała zeznania podatkowego za 2017 r., co nie pozwala na ustalenie, czy w poprzednim roku podatkowym uzyskała dochody podlegające opodatkowaniu. Ponadto wątpliwości budzi w niniejszej sprawie oświadczenie skarżącej, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zawarte w rubryce nr 6 formularza, obejmującej dane o stanie rodzinnym wnioskodawcy, w której należało wpisać osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą zwłaszcza, że ze zwrotnego potwierdzenia odbioru wspomnianego pisma referendarza wynika, że zostało one odebrane przez dorosłego domownika, którego strona nie wykazała w powyższym oświadczeniu (rubryka nr 6) we wniosku o prawo pomocy. Skarżąca nie wyjaśniła także czy prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z innymi osobami np. z matką i siostrą i w jakiej wysokości osoby te otrzymują dochody. Przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ppsa do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 ppsa (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Dochody osób z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe lub też ewentualnie środki finansowe uzyskane od osób trzecich np. na pokrycie opłat związanych z utrzymaniem współkształtują zatem sytuację finansową wnioskodawcy. W tym miejscu zauważyć należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Brak wszystkich powyższych danych nie pozwala zatem na ustalenie, co w rzeczywistości stanowi źródło dochodu skarżącej, w jakiej wysokości ponosi wydatki związane z utrzymaniem i czy jest w stanie ponieść koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika. Dodać należy, że opisane pismo starszego referendarza sądowego z dnia 18 września 2018 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej w niniejszej sprawie zabrakło w jakimkolwiek zakresie. W tej sytuacji przyjąć należy, że skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a warunkujące przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Na stronie skarżącej zaś spoczywa obowiązek wykazania, poprzez nadesłanie żądanych dokumentów i wyjaśnień, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Strona skarżąca bowiem winna wykazać, przedstawiając odpowiednie argumenty i dowody, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z tym nie jest tak, że wszelkie wątpliwości winny być tłumaczone na korzyść strony, tylko wszystko, co wątpliwe strona skarżąca winna wyjaśnić, bo to po jej stronie istnieje powinność dowiedzenia, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. To do strony ubiegającej się przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przepisach o prawie pomocy (por. post. NSA z dnia 10 sierpnia 2010 r., sygn. akt I GZ 275/10, LEX nr 741268). Z tych względów należało w pkt I sentencji odmówić przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Nie zmienia tej oceny fakt, że strona wskazała, że wnosi o ustanowienie fachowego pełnomocnika w celu jej reprezentacji przed sądem w związku z okresowym wyjazdem zagranicę, ponieważ okoliczność dotycząca wyjazdu zagranicznego nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy, która polega na wykazaniu poniesienia uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Poza tym w opisanym piśmie referendarza sądowego strona została dodatkowo pouczona o możliwości ustanowienia pełnomocnika do prowadzenia sprawy, o którym mowa w art. 35 § 1 p.p.s.a lub pełnomocnika do doręczeń oraz o treści art. 299 § 1, 2 i 3 p.p.s.a., a pismo to zostało odebrane w dniu 21 września bieżącego roku przez dorosłego domownika, czyli w okresie pobytu strony w kraju, skoro strona deklarowała wyjazd w dniu 25 września 2018 r. Natomiast odnośnie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazać należy, że strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit. "a" p .p. s. a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W tej sytuacji rozpoznanie tego wniosku stało się zbędne, a postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych podlega umorzeniu na podstawie art. 249a p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. O umorzeniu postępowania wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych orzeczono w pkt II sentencji. W myśl zaś art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy; Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 239 pkt 1 lit. "a" p .p. s. a i art. 249a i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.