IV SA/Wr 343/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 października 2025 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 28 kwietnia 2025 r. nr SKO 4103/448/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotem skargi E. M. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu dnia 28 kwietnia 2025 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Ząbkowic Śląskich z dnia 27 listopada 2024 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych określonych decyzją z dnia 1 lipca 2013 r. oraz kolejnymi decyzjami wydanymi po waloryzacji świadczenia. Jak wynikało z akt sprawy, wnioskiem z dnia 30 sierpnia 2024 r. Skarżąca wystąpiła o umorzenie w całości spłaty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 75.534,10 zł wraz z odsetkami powołując się na bardzo trudną sytuację życiową rodziny. W uzasadnieniu wskazała na wydaną w dniu 29 sierpnia 2023 r. decyzję uznającą za nienależnie pobrane wypłacane Skarżącej świadczenie pielęgnacyjne za okres od 16 lipca 2019 r. do 31 października 2022 r. i nakazującą zwrot tych kwot wraz z odsetkami. Powodem wydania tej decyzji było podjęcie przez Skarżącą okresowego zatrudnienia do czego jednak została przymuszona trudną sytuacją życiową. Wskazywała, że wraz z mężem mają orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, chorują na choroby przewlekłe i samodzielnie sprawują opiekę nad niepełnosprawnymi w stopniu znacznym córkami. Dzieci chorują na Zespół Seckela, rzadką, nieuleczalną chorobę i w związku z tym są dotknięte głębokim niedorozwojem psycho-fizycznym, od urodzenia są niewidome, nie mówią, nie zgłaszają potrzeb fizjologicznych, przejawiają niekontrolowane zachowania agresywne, jedno z dzieci ma ataki padaczki. Obie córki wymagają całodobowej opieki i pomocy w najbardziej nawet podstawowych czynnościach codziennego funkcjonowania. Sprawowanie opieki wymaga stałej obecności i wysokich nakładów finansowych, co Strona opisała we wniosku i załączniku do pisma. Sama emerytura męża nie pozwoliłaby wówczas na pokrycie wydatków na leczenie, leki, artykuły medyczne, rehabilitację i koszty funkcjonowania. Zaznaczała, że obecnie od 17 września 2025 r. mąż przebywa w szpitalu, gdzie zdiagnozowano perforację jelita, zapalenie otrzewnej w połączeniu z sepsą i niewydolnością oddechowo-krążeniową. Przeszedł ciężką orację, jest pod respiratorem, co komplikuje i tak trudną sytuację. W opinii Skarżącej wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny uzasadniające umorzenie zaległości. Wymagana spłata należności, w tej sytuacji, odbiłaby się negatywnie na niepełnosprawnych córkach, zagrażając ich egzystencji. Otrzymywane środki ledwo starczają na opłacenie kosztów leczenia dzieci. Podkreślała, że uprzednio trudne położenie rodziny skłoniło ją do podjęcia zatrudnienia. Rozpoznając wniosek Strony organ I instancji odmówił umorzenia nienależnych świadczeń. W uzasadnieniu powołał się na decyzje ustalające fakt i kwotę bezpodstawnie pobranych świadczeń. Podkreślał, że orzeczenie organu odwoławczego zostało zaaprobowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2024r. sygn. akt IV SA/Wr 731/23. Następnie wskazał na przeprowadzone postępowanie, w tym wywiad środowiskowy z dnia 9 października 2024 r. w trakcie, którego ustalono, że rodzina Skarżącej składa się z czterech osób. Skarżąca uzyskuje świadczenia emerytalne w wysokości 2.702,67 zł oraz wbrew twierdzeniom składanym w trackie wywiadu środowiskowego uzyskiwała dochód z umowy zlecenia w okresie od 15 lutego 2024 r. do 10 kwietnia 2024 r. w łącznej wysokości 884,80 zł, zaś za grudzień 2023 r. – 256,85 zł. Mąż Skarżącej uzyskuje świadczenie emerytalne w wysokości 3.059,47 zł oraz ekwiwalent kolejowy -2.056,85 zł. Córka E. pobiera rentę socjalną (2.120,67 zł) i zasiłek pielęgnacyjny (215,84 zł), druga z córek A. uzyskuje świadczenie wspierające (3.919 zł) i zasiłek pielęgnacyjny (215,84 zł). Na podstawie wywiadu środowiskowego organ ustalił wydatki rodziny na utrzymanie domu, leki, zakup materaca, wynajem łóżka. Przedłożono także umowę zakupu samochodu w systemie ratalnym (S.) koszt 122.900 zł. Organ stwierdził, że rodzina zmaga się z problemami zdrowotnymi i niepełnosprawnością córek wymagających całodobowej opieki, nadto mąż jest w szpitalu. Powołując się na art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm., dalej u.ś.r.) organ stwierdził, że zwrot nienależnie pobranych świadczeń nie będzie miał wpływu na sytuację życiową zobowiązanej. Wskazał, że przychód miesięczny rodziny wynosi 16.410,98 zł, po odliczeniu wydatków na opłacenie rachunków i zakup leków, pozostaje kwota tj. 10.715 zł, co na osobę w rodzinie wynosi 2.678 zł. Organ wskazał, że rodzina korzysta ze świadczeń rodzinnych od 2004 r., w każdej decyzji jest pouczenie o obowiązku zgłaszania zmian w sytuacji rodziny. Skarżąca od 2019 r. podejmowała zatrudnienie, choć sama nazwa świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje, że służy ono w razie rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną. Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (SKO) utrzymało w mocy orzeczenie wydane w I instancji. W uzasadnieniu organ opisał okoliczności faktyczne sprawy wskazując m.in., że Skarżąca (69 lat) i jej mąż (72 lata) prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z córkami E. (47 lat) i A. (34 lata). Dzieci są niepełnosprawne od urodzenia i mają orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, wymagają całodobowej opieki i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Skarżąca przebyła leczenie onkologiczne piersi i jest pod stałą opieką lekarską, cierpi na nadciśnienie tętnicze, ma powiększoną tarczycę i guzki. W 2024r. okresowo pracowała na umowę zlecenia i w tym celu wyjeżdżała za granicę, córkami opiekowała się najstarsza córka – wówczas nie pracowała i mąż. Opisując ustalenia organu I instancji SKO wskazało, że miesięczny przychód rodziny wynosi 12,576,31 zł, zaś zgodnie z informacjami zawartymi w wywiadzie środowiskowym, wyjaśnieniami i rachunkami koszty utrzymania rodziny stanowią wydatki na utrzymanie gospodarstwa domowego – 4.346,72 zł. Ponadto ponoszone są wydatki na potrzeby córek: pampersy, leki, suplementy, hipoterapia, podkłady na łóżko, wydatki na prywatne wizyty i badania lekarskie. Nadto rodzina posiada samochód z 2021 r. S. W sierpniu 2024 r. sytuacja rodziny uległa pogorszeniu w związku choroba i hospitalizacją męża, był w śpiączce i stan był krytyczny. Na dzień złożenia odwołania nadal przebywał w szpitalu i został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji do dnia 30 listopada 2025 r. Choroba męża generuje dodatkowe koszty dla rodziny w postaci leków i niezbędnego sprzętu (balkonik, materac, specjalistyczne łóżko, stomia). Odnosząc się do tych okoliczności organ wskazał na art. 30 ust. 1. ust. 8, ust. 9 u.ś.r., podkreślając uznaniowy charakter decyzji wydawanej w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Wskazał także na ustawowe przesłanki, tj. konieczność wystąpienia szczególnych okoliczności, przez ich ocenie należy wziąć pod uwagę całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy, stan rodziny, kondycję zdrowotną jej członków, ich wiek oraz należy się kierować zasadą słuszności i zasadności stosowania ulgi. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ wskazywał, że chodzi o sytuację, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja z nienależnie pobranego świadczenia może spowodować uniemożliwienie funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji, godząc w godność człowieka. Sytuacja rodziny winna być szczególna względem innych rodzin. Odnosząc się do ustaleń organu I instancji organ wskazał, że kwota nienależnie pobranych świadczeń wynosi 75.534,10 zł plus odsetki i wynika z faktu podejmowania zatrudnienia w czasie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na córkę, co trwało od 16 lipca 2019 r. do 31 października 2022 r. Wówczas poza świadczeniami rodzina dysponowała dodatkowym dochodem. Dalej organ wskazał, że ma świadomość trudnej sytuacji zdrowotnej członków rodziny, konieczności sprawowania dalszej i stałej opieki nad córkami, egzystencja rodziny z pewnością wiąże się z ogromnym wysiłkiem w każdej sferze życia, finansowej, psychicznej i fizycznej. Nadto Skarżąca nie ma obecnie wsparcia ze strony męża, który okresowo został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Za bezsporny organ uznał przychód rodziny ustalony na poziomie 12.567,31 zł, po uwagach zawartych w odwołaniu w zakresie okresowego pobierania ekwiwalentu kolejowego oraz wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego – 4.346,72 zł. Ponadto do wydatków rodziny organ zaliczył koszty związane z chorobą córek i obecnym stanem męża, zaznaczając, że Skarżąca udokumentowała wyłącznie zakup pieluchomajtek (300 zł), wizytę lekarską (250 zł), zakup nutridrinków (170,34 zł), leków i produktów medycznych (772,65 zł), podpórki – balkonika (550 zł), materaca przeciwodleżynowego (970 zł), wynajem łóżka pielęgnacyjnego z usługą montażu (480 zł). Na podstawie tych ustaleń organ przyjął, że każdy z członków rodziny posiada stałe świadczenie z ZUS, a łączna kwota dochodu wynosi 8.229,59 zł, co na każdego członka rodziny wynosi 2.057,39 zł. Kwoty te pozwalają na zabezpieczenie potrzeb odpowiedniej opieki medycznej dzieci i męża Skarżącej i nie zachodzi ryzyko pozbawienia możliwości funkcjonowania rodziny, czy trwała niemożliwość spłaty zaległości z tytułu świadczeń. Organ nie negował, że spłata nienależnie pobranych świadczeń będzie wywierać negatywny wpływ na sytuację życiową rodziny jednakże rezygnacja z dochodzenia tych kwot byłaby sprzeczna z interesem społecznym. Doszłoby do przerzucenia na społeczeństwo obowiązku spłaty świadczeń, które Skarżąca pobierała ze świadomością ich nienależnego charakteru. Końcowo organ wskazał, że przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewiduje różne formy udzielania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, a zatem Skarżąca nie ma zamkniętej drogi w ubieganiu się o inne formy pomocy w spłacie należności. W skardze Strona zarzucała naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 527 ze zm., dalej: k.p.a.), poprzez dowolną i wybiórczą ocenę materiału dowodowego, z naruszeniem zasady proporcjonalności, bez należytej analizy i wyważenia słusznego interesu strony i interesu publicznego polegającą na nieuwzględnieniu dochodu osiągniętego przez Stronę z tytułu dodatkowego zatrudnienia w latach 2019 – 2024, które przez ten cały okres wyniosły 9.226,39 zł, co doprowadziło organ II instancji do błędnego przekonania, że Skarżąca nie zasługuje na umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Tymczasem zarobiona przez Skarżącą suma stanowi niewielki procent pobranych świadczeń (plus odsetki) i nie stanowiła istotnego dodatku do budżetu domowego rodziny Skarżącej, zatem podjęcie decyzji odmownej jest niewspółmierne do niewielkich korzyści jakie uzyskała i ich wpływu na sytuację życiową Skarżącej. Strona podniosła także zarzut naruszenia art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że nie spełniła przesłanek umorzenia zaległości, podczas gdy zapłata spornej kwoty wraz z odsetkami będzie wywierać negatywny wpływ na sytuację życiową Skarżącej, która nawet na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń jest szczególna nie tylko z uwagi na rzadki i nieuleczalny charakter schorzeń jej córek, lecz także z powodu pogarszającego się stanu zdrowia jej męża i braku możliwości podjęcia dodatkowego zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad członkami rodziny. Stan zdrowia męża się zły, rodzina utrzymuje się ze świadczeń emerytalnych, innych świadczeń z ZUS, zasiłków, wydatki rodziny, także z uwagi na chorobę męża, wzrastają i nie pozwalają na czynienie oszczędności na przyszłość córek, które nigdy nie będą samodzielne i nie będą mogły zarabiać na swoje utrzymanie. Strona wnioskowała o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego. W uzasadnieniu rozwijając formułowane zarzuty Strona wskazała, że przewidziana w art. 7 k.p.a. zasada słusznego interesu obywateli i interesu społecznego nie określa hierarchii tych wartości, co wskazuje na to, że winny być one traktowane jako prawnie równorzędne. W dalszych wyjaśnieniach Strona zwracała uwagę, że interes społeczny winien być skonkretyzowany w procesie stosowania prawa i odnoszony do konkretnej sprawy, nie można odwoływać się do pojęć abstrakcyjnych. W kontekście ważenia obu opisanych interesów organ winien stosować zasadę proporcjonalności i podejmowanie działań współmiernych do celu. Strona zawracała uwagę na nieproporcjonalność kwot uzyskanych tytułem dodatkowego zatrudnienia i nienależnie pobranych świadczeń, zatem decyzja odmowna jest działaniem niewspółmiernym do niewielkich korzyści jakie uzyskała oraz skutków decyzji odmownej. Interes Strony jakim jest zapewnienie podstawowych potrzeb rodziny jest nadrzędny nad interesem społecznym, co znajduje uzasadnienie w zmianach prawnych w zakresie świadczeń pielęgnacyjnych i rezygnacji z przesłanki niepodejmowania zatrudnienia. W zakresie drugiego z zarzutów Skarżąca podkreślała charakter niezwykle rzadkich schorzeń córek i ich skutków w postaci konieczności pomocy dzieciom w najbardziej podstawowych potrzebach, co wymaga codziennej obecności i znacznych nakładów finansowych. Poza sprzętem medycznym konieczne jest zapewnienie pampersów, podkładów wodoodpornych, pościeli, ubrań, środków higieny, czystości, wydatków na hipoterapię i wizyty lekarskie. Od sierpnia 2024 r. choruje mąż, który jest po ciężkiej operacji perforacji jelita, zapaleniu otrzewnej, sepsie i niewydolności oddechowo-krążeniowej, po intensywnej terapii pozostawał w śpiączce farmakologicznej. Rozpoznano u niego polineuropatię, a jego stan był krytyczny. Został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji i pozostaje pod opieką Skarżącej. Również jej stan zdrowia nie jest dobry, jest po operacji onkologicznej piersi, ma nadciśnienie powiększoną tarczycę i guzki. Lekarze sugerowali większe skupienie się na potrzebach Strony i unikanie stresu, co nie jest łatwe w jej sytuacji. Pomimo tego Skarżąca od wielu lat wszystkie swoje siły i uwagę skupia na córkach, a obecnie także na mężu, może się zdarzyć, że będzie musiała skorzystać z pomocy osób trzecich co wiąże się z kosztami. W opinii Strony sytuacja jej rodziny jest wyjątkowa, co uzasadnia umorzenie zaległości i odpowiada społecznemu poczuciu sprawiedliwości. Z uwagi na coraz wyższe wydatki nawet rozłożenie na raty zaległości nie będzie wystarczające. Aktualnie kwota wolna od potrąceń wynosi 1.009,33 zł, co doprowadzi rodzinę do ubóstwa, wykluczając możliwość sprawowania należytej opieki nad córkami. Obecne dochody ledwo starczają na rosnące potrzeby wykluczając czynienie jakichkolwiek oszczędności w celu zabezpieczenia przyszłości dzieci. W opinii Skarżącej organ przekroczył granice uznania administracyjnego W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2024 r. poz. 1267 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Istotny z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy jest także przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Badając poddaną rozstrzygnięciu Sądu sprawę trzeba stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego w zakresie ustaleń faktycznych w powiązaniu z zasadami zaufania i czynnego udziału strony w postępowaniu. Zakres tych naruszeń, przy uwzględnieniu uznaniowego charakteru podjętego rozstrzygnięcia, może w opinii Sądu wpływać na wynik sprawy, a to skutkuje koniecznością uchylenia orzeczenia wydanego przez organ odwoławczy. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonego aktu jest przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. Zgodnie z jego brzmieniem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z wnioskiem o zastosowanie wskazanej ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zwróciła się Skarżąca. W sprawie nie jest sporny fakt istnienia tychże należności oraz ich wysokości. Kwoty te zostały ustalone decyzją z dnia 29 sierpnia 2023 r. wydaną przez organ I instancji, utrzymaną następnie w mocy właściwym orzeczeniem SKO. Rozstrzygniecie organu odwoławczego zostało z kolei poddane kontroli sądowej i wyrokiem z dnia 26 czerwca 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu działając pod sygn. akt IV SA/Wr 731/23 oddalił w całości skargę Strony uznając rację organów administracji, co do faktu nienależnie pobranych świadczeń w okresie od 16 lipca 2019 r. do 31 października 2022 r. w kwocie 75.534,10 zł. Mając na uwadze treść powołanego przepisu zasadnie twierdzi organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji, że decyzja pojmowana w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r. wsparta jest na uznaniu administracyjnym, co wprost wynika z jej treści. Ustawodawca wskazuje bowiem, że uprawniony organ może zastosować jedną z przewidzianych tam ulg. Przesłanką, zaś która umożliwia decyzję pozytywną jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Kontrola sądu w takich sprawach ogranicza się do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania, tj. czy właściwie ustalono i rozważono stan faktyczny sprawy, czy wydane rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego oraz czy należycie wyważono przesłanki zastosowania przepisu, na którym wspiera się rozstrzygnięcie. W zakresie tych badań mieści się także ocena poprawności wykładni i zastosowania norm, które należało w sprawie powołać. Kompetencje Sądu nie obejmują natomiast wnikania w uznanie administracyjne, to pozostaje w gestii organów administracji. Na gruncie postępowania administracyjnego działanie na podstawie normy przewidującej możliwość zastosowania ulgi w spłacie spornych w sprawie należności (uznanie administracyjne) oznacza konieczność działania dwuetapowego. Pierwszy etap zmierza do oceny istnienia ustawowo określonych przesłanek, ich wykluczenie stanowi podstawę do odmowy zastosowania wnioskowanej ulgi. W sytuacji zaś, gdy okoliczności sprawy dowiodą ich wystąpienia w sprawie następuje kolejny etap postępowania, tj. działanie w ramach uznania administracyjnego polegającego na przyznaniu lub odmowie przyznania wnioskodawcy postulowanego umorzenia, odroczenia lub układu ratalnego w spłacie należności objętych żądaniem. Decyzja w tym przedmiocie jest oparta na uznaniu organu, który jest obowiązany do uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia, wskazując na okoliczności, przesłanki, które legły u podstaw orzeczenia. Rozstrzygnięcie podejmowane przez organ w ramach uznania administracyjnego nie może oznaczać jego dowolności. Wydanie decyzji uznaniowej musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy, tj. zebraniem materiału dowodowego, a następnie jego wszechstronnym rozpatrzeniem, znajdującym odzwierciedlenie w uzasadnieniu tej decyzji. Obowiązkiem organu jest zatem dokonanie wyczerpujących ustaleń faktycznych, tj. zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego oraz jego właściwej oceny odpowiadającej wymogom przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Przy czym zgodnie z wyrażaną w art. 15 k.p.a. zasadą dwuinstancyjności sprawa powinna zostać rozpoznana dwukrotnie w jej całokształcie przez organy obu instancji. Zatem każdy z organów (najpierw I, a potem II instancji), przeprowadza postępowanie w celu załatwienia sprawy administracyjnej. W postępowaniu administracyjnym nie mamy zatem do czynienia jedynie z kontrolą orzeczenia organu pierwszej instancji, a prowadzeniem postępowania tak, aby załatwić sprawę co do jej istoty. Granice postępowania odwoławczego wyznaczają zasady postępowania administracyjnego, w tym, zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wymaga by organy administracji publicznej podejmowały wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zasada ta rozwinięcie swoje znajduje w art. 77 § 1 k.p.a. jak też w art. 80 k.p.a. Ponownie rozpoznając i rozstrzygając sprawę organ odwoławczy obowiązany jest zatem ustalić zakres postępowania wyjaśniającego, niezbędnego do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, poddać ocenie materiał dowodowy, ewentualnie materiał ten uzupełnić w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia sprawy następnie usunąć stwierdzone naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego o ile organ odwoławczy naruszenia takiego się dopatrzy w orzeczeniu organu niższej instancji. Jednocześnie prowadzone postępowanie winno realizować zasady tak istotne dla strony postępowania, tj. zasadę zaufania (art. 8 § 1 k.p.a.) i czynnego udziału strony w tym postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.). Z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy istotne znaczenie ma także właściwa wykładnia przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r. w szczególności zaś przesłanki uzasadniającej możliwość zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, czyli sformułowania "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Odkodowując znaczenie tego niedookreślonego zwrotu, posługując się wykładnią językowa trzeba wskazać, że wyraz "szczególnie" to partykuła, za pomocą której mówiący wyróżnia określony obiekt lub stan rzeczy, stwierdzając, że to, co jest powiedziane w zdaniu, w większym stopniu dotyczy tego obiektu lub stanu rzeczy niż innych (Słownik Języka Polskiego PWN,sjp.pwn.pl.). "Uzasadnione" jest w języku polskim definiowane jako oparte na obiektywnych racjach, postawach, słuszne, usprawiedliwione (Słownik Języka Polskiego T.III. Pod red. prof. dr M. Szymczaka str. 641). Należy zatem przyjąć, że sformułowanie to odnosi się do okoliczności, które wyróżniają się na tle innych, aprobowane społecznie, wynikające z niezawinionych obiektywnych okoliczności odnoszące się do takiej właśnie, szczególnej sytuacji rodziny. Zdarzenia te mogą obejmować sytuację zdrowotną, majątkową, w której realizacja świadczeń byłaby nie do pogodzenia z zasadą słuszności, czy sprawiedliwości. Takie też rozumienie tego sformułowania, a w konsekwencji przepisu można odnaleźć w orzecznictwie, gdzie zwraca się uwagę na wynikający z tej normy oblig, kierowany do organu w zakresie przeprowadzenia oceny, czy w indywidualnie określonym przypadku, zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, przemawiające za zastosowaniem ww. przepisu. Ustalenie tej przesłanki wymaga, poza wyliczeniem dochodu, dokładnej analizy całokształtu sytuacji rodzinnej i jej oceny z uwzględnieniem także norm społecznych, które wynikają z powszechnego poczucia sprawiedliwości i słuszności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 6 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Sz 926/19, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Na pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 września 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 159/19, dostępny CBOSA). Ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" umożliwiających organowi umorzenie, odroczenie terminu płatności czy rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych winna być dokonywana w odniesieniu do realnej i aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Rozpoznając sprawę administracyjną organ obowiązany jest każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Podstawą dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny wnioskodawcy i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Innymi słowy przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy i ocena tej sytuacji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2025 r. sygn. akt I OSK 1205/23, dostępny: CBOSA). Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba wskazać, że orzeczenie organu I instancji w istocie w ogóle nie dokonało wykładni analizowanego przepisu. Uzupełniając te braki organ odwoławczy sięgając do dorobku judykatury wskazał na przedstawione w rozważaniach Sądu okoliczności, w tym konieczność uwzględnienia całokształtu sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy i oceny, czy są one szczególne z punktu widzenia słuszności i zasadności przyznania ulgi, czy wyróżniają się na tle innych rodzin oraz zbadania następstw ewentualnej egzekucji, tj. czy nie spowoduje ona zagrożenia funkcjonowania rodziny na poziomie minimum egzystencji. Przyjęta zatem przez organ odwoławczy wykładnia spornego w sprawie przepisu nie budzi zastrzeżeń. Odmienna ocena dotyczy natomiast podjętych przez organy obu instancji działań mających na celu ustalenie, czy w sprawie wystąpiły owe szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W tym zakresie postępowanie organu narusza sformułowane uprzednio przez Sąd zasady procedowania w zakresie zebrania i oceny materiału dowodowego oraz czynnego udziału strony w tych czynnościach i zasady zaufania. Dokonując oceny sytuacji Skarżącej organy obu instancji przyjęły odmienne kwoty dochodu i wydatków rodziny Skarżącej. I o ile w kwestii dochodu rozbieżność ta znajduje uzasadnienie, co opisał organ odwoławczy i zasadnie podnosiła w odwołaniu Skarżąca. O tyle w kwestii wydatków postępowanie organów nie jest właściwe. Jak wynika z uzasadnienia decyzji organu I instancji wydatki rodziny ustalono na kwotę 5.695,33 zł, przy przychodach 16.410,98 zł wyliczono dochód na kwotę 10.715,65 zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniosło 2.678,91 zł. Zupełnie inne kwoty przychodu, wydatków i dochodu przyjmuje organ odwoławczy. Na stronie 7 zaskarżonej decyzji podaje, że przychody rodziny wynoszą 12.576,31zł, wydatki zaś szacuje na kwotę 4.346,72 zł, co daje dochód rodziny w wysokości 8.229,59 zł, a na jednego członka rodziny przypada suma 2.057,39 zł. Wyjaśniając tą różnicę organ odwoławczy przyjmuje wyłącznie te wydatki, które zostały przez Skarżącą udokumentowane rachunkami. I w tym względzie przyjęte przez organy obu instancji wydatki (ich przedmiot) są różne, odbiegają także od tych podanych przez Skarżącą w załączniku do wniosku o udzielenie ulgi w spłacie świadczeń. Przyjęcie przez organ odwoławczy odmiennej metody ustalenia wydatków nie jest co do zasady niedopuszczalne, czy błędne jednakże aby spełniało standardy właściwego procedowania musi odbywać się przy udziale Strony. Nie może być ona zaskakiwana takim obrotem sprawy. Inaczej rzecz ujmując organ winien wezwać Skarżąca do przedawnienia dowodów ponoszonych wydatków pouczając o skutkach braku ich dostarczenia. Uwaga ta odnosi się także do postępowania i ustaleń organu I instancji. Wymogów tych nie dochowano na żadnym etapie postępowania. Jak wynika z akt sprawy, po wpływie wniosku Skarżącej organu I instancji wezwał Stronę do dostarczenia dowodów ponoszonych wydatków (pismo z dnia 14 listopada 2024 r.), jednakże wyraźnie wskazał na konkretne wydatki: zakupione pieluchomajtki, stałe leki, zaświadczenia od zarządcy budynku o ponoszonych opłatach za lokal mieszkalny, faktury za zużytą energię elektryczną, gaz oraz umowę kupna samochodu osobowego S. W aktach sprawy jest jeszcze zawiadomienie w trybie art. 10 § 1 k.p.a. z dnia 6 listopada 2024 r. ale nie zawiera opisanego przez Sąd wezwania i pouczenia. Jest to o tyle istotne, że we wniosku o udzielenie ulgi i załączniku do tego wniosku Skarżąca podała szereg innych wydatków ponoszonych w ostatnim miesiącu, których nie uwzględniły organy obu instancji – prywatne wizyty lekarskie, prywatne badania, telefon, wydatki na dietę męża (1.800 zł), suplementy, hipoterapia, paliwo, pościel, leki. Po zsumowaniu podanych przez Stronę kwot wydatki te (poza kosztem wymiany parkietu) wynoszą 12.760 zł. Jest to zatem kwota nieznacznie przekraczająca przychody, przy czym z analizy akt i treści obu decyzji wynika, że Strona przyjęła kwoty z rachunków za media za dwa okresy rozliczeniowe, co skorygowały organy. W takiej sytuacji obowiązkiem organu było wezwanie Skarżącej o dostarczenie dowodów potwierdzających ponoszenie opisanych wydatków i ocena przedstawionych przez nią dowodów. Jak już wskazano organ I instancji uczynił to w sposób nieprawidłowy, zaś na etapie postępowania odwoławczego w ogóle takich działań nie podjęto, zmieniając sposób ustaleń przyjętych na poprzednim etapie postępowania. Takie działanie nie może uzyskać aprobaty, wyklucza bowiem możliwość działania Strony, pomijając ją w tym postępowaniu i w sposób arbitralny zmienia sposób działania. Narusza to wskazane reguły postępowania w zakresie gromadzenia dowodów, trudno bowiem mówić o ich zupełności, czy kompletności bez podjęcia właściwych działań w realizacji tego celu. Narusza również zasadę zaufania do organu i zasadę czynnego udziału i to w stopniu, który może mieć wpływ na wynik sprawy. Niezależnie od tego w opinii Sądu zasadne są zarzuty skargi podnoszące pominięcie innego aspektu sytuacji rodzinnej, chodzi o sytuację zdrowotną członków rodziny, która w dacie składania wniosku uległa nagłej zmianie, pogarszając trudne poleżenie w jakiej znalazła się rodzina Skarżącej. W rodzinie tej są obecnie trzy osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, Skarżąca zaś ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności i jak wynika z akt – w tym względzie brak innych ustaleń organu – sama sprawuje opiekę nad członkami rodziny, którzy wymagają wsparcia na każdym etapie funkcjonowania. W sposób istotny uległa zatem pogorszeniu i tak trudna sytuacja Skarżącej, która jak wskazuje w skardze będzie zmuszona poprosić o pomoc osoby trzecie, sama nie będzie w stanie podołać opiece nad trzeba osobami z niepełnosprawnością, a jak wynika z akt Skarżąca ma 67 lat i jest po ciężkiej chorobie nowotworowej. Okoliczności te jakkolwiek powołane w opisie stanu faktycznego w decyzji, w szczególności organu odwoławczego, nie zostały wyczerpująco rozważone, zwłaszcza w aspekcie wobec zdarzenia nagłego (choroby i hospitalizacji męża) w jakim znalazła się Skarżąca. Okoliczności te wykluczają możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia i poprawy sytuacji życiowej w jakiej się znalazła. W tym zakresie poza stwierdzeniem, że zaistniałe okoliczności są trudne i organ ma dla nich zrozumienie nie zawarto oceny, czy spełniają one przesłanki wynikające z art. 30 ust. 9 u.ś.r. i czy ww. stwierdzenie stanowi już uznanie administracyjne, czy też wskazuje na brak przesłanki szczególnie uzasadnionej sytuacji rodzinnej. Sąd dostrzega, że rodzina Skarżącej nabyła w 2021 r. samochód osobowy za znaczącą kwotę i obecnie spłaca ten zakup w systemie ratalnym, co może wskazywać na dobrą sytuację majątkową. Jednakże okoliczność ta winna być oceniona w kontekście wydarzeń zaistniałych w dacie złożenia wniosku i sytuacji rodziny Skarżącej w tej dacie. Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi podnoszącego nieproporcjonalność w zakresie dochodzonych przez organ świadczeń w odniesieniu do uzyskania dochodu trzeba wskazać, że nie może on odnieść oczekiwanego skutku. Uznanie świadczenie za nienależnie pobrane wymaga ustalenia, czy naruszono warunki pobierania świadczeń, co w sprawie jest niewątpliwe oraz czy świadczeniobiorca miał lub mógł mieć tego świadomość. Okoliczności te były przedmiotem odrębnego postępowania, w którym wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 731/23. Instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń odwołuje się do przesłanki szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodzinny, poza tym zakresem pozostaje wskazana w skardze proporcja. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ będzie zobowiązany do wyjaśnienia opisanych przez Sąd okoliczności, oceny sytuacji Skarżącej w kontekście przesłanek uzasadniających umorzenie zaległości. Uznając, że zaskarżona decyzja narusza powołane przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy zasadne stało się jej uchylenie, co znajduje podstawę w prawną w treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach wsparto na art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.