IV SA/Wr 384/18

Ewa Orłowska starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu: po rozpoznaniu w dniu 13 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku A. N. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [..], nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego postanawia: I. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego z urzędu; II. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca w treści skargi zawarła wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wraz ze skargą złożyła na urzędowym formularzu z dnia 20 lipca 2018 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wskazała, że wnosi o przyznanie prawa pomocy z uwagi na zawiły i skomplikowany charakter sprawy. Podała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i nie uzyskuje żadnych dochodów, skoro w rubryce nr 10 obejmującej dochody wpisała kwotę 0 zł. Ponadto wykreśliła rubrykę nr 11 obejmująca zobowiązania i stałe wydatki, co oznacza, że skarżąca podała, że nie ponosi żadnych zobowiązań i wydatków, skoro z pouczenia do formularza wynika, że wnioskodawca może skreślić niepotrzebną treść rubryk. W oświadczenia o stanie majątkowym wszystkie rubryki zostały przez skarżącą wykreślone, co oznacza, iż skarżąca podała, że nie posiada domu ani mieszkania i nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych, wierzytelności. Następnie pismem starszego referendarza sądowego z dnia 31 sierpnia 2018 r. z uwagi na odmienny zakres wniosku o prawo pomocy zawartego w treści skargi i wniosku złożonego na powyższym urzędowym formularzu wezwano stronę skarżącą do sprecyzowania, czy wnosi poza zwolnieniem od kosztów sądowych o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Ponadto w piśmie tym na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego: - wezwano stronę do nadesłania, w terminie 7 dni, kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących sytuacji majątkowej, tj.: oświadczenia o wszystkich osobach mieszkających ze skarżącą i źródłach i wysokości ich dochodu, które należało udokumentować, kopii zeznania podatkowego strony za 2017 r., szczegółowego określonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków przez skarżącą i rodzinę (opłaty, żywność, środki higieny, ubrania, spłata kredytu i inne) ze wskazaniem źródeł ich finansowania, wydruki historii wszystkich rachunków bankowych, lokat bankowych oraz kart kredytowych za okres od czerwca do sierpnia 2018 r., wyjaśnienia jaki tytuł prawny posiada strona do lokalu podanego w adresie zamieszkania oraz innych oświadczeń lub dokumentów, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na powyższe pismo referendarza sądowego strona pismem z dnia 6 września 2018 r. poinformowała, że wnosi o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W piśmie tym wyjaśniła, że mieszka u dziadka lecz nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Nie jest najemcą ani właścicielem nieruchomości w której zamieszkuje. Nie zna wysokości dochodu (emerytury) dziadka. Od ponad dwóch miesięcy nie ma zatrudnienia i dlatego nie posiada żadnych miesięcznych dochodów, a podstawowe potrzeby jest w stanie zaspokoić dzięki skromnej pomocy matki i dziadka. Podała także zestawienie miesięcznych wydatków, które wynoszą: usługi firmy telekomunikacyjnej [..] zł, żywność [..] zł, środki higieny [..] zł, ubrania [..] zł. Do pisma tego dołączyła kolejny urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 6 września 2018 r., w którym podała, że dotyczy on zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Formularz ten jest tożsamy w dalszej treści z danymi podanymi przez stronę w pierwszym formularzu. Ponadto strona przedłożyła: elektroniczne wydruki z konta bankowego, tj. spłatę zadłużenia za telefon w wysokości [..] zł z dnia 17 lipca 2018 r., opłata [..] [..] zł z dnia 14 sierpnia 2018 r., zapłata podatku PIT -37 w wysokości [..] zł z dnia 6 czerwca 2018 r. oraz zeznanie podatkowe za 2017 r. (rozliczenie indywidulane) z którego wynika, że dochód brutto ze stosunku pracy wyniósł [..] zł (przychód minus koszty uzyskania). Rozpoznaniu w niniejszej sprawie podlega wniosek o przyznanie prawa pomocy, zawarty w skardze i w formularzu z dnia 20 lica 2018 r. oraz w urzędowym formularzu z dnia 6 września 2018 r. złożonym wraz z pismem strony opatrzonym tą samą datą, który został zakwalifikowany jako wniosek o przyznanie tego prawa w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Z przepisu art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302; dalej p.p.s.a.) wynika, że ustanowienie radcy prawnego lub adwokata obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodzinny. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Do tych przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy określające przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy na wniosek strony. Wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego z urzędu nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ skarżąca nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jej rzeczywista sytuacja dochodowa. Niewiarygodne jest więc oświadczenie skarżącej, że nie otrzymuje ona żadnych dochodów i że mimo braku jakichkolwiek dochodów jest ona w stanie utrzymać się samodzielnie korzystając z pomocy dziadka i matki, której charakteru i wysokości nie udokumentowała. Pomocy otrzymywana od rodziny ma wpływ na ocenę sytuacji finansowej wnioskodawcy, a brak konkretnych danych dotyczących tej pomocy nie pozwala na ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Ponadto w tym miejscu zauważyć należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). Ewentualna pomoc finansowa współkształtuje zatem sytuację finansową wnioskodawcy. Skarżąca nie wykazała także, że obecnie utraciła zatrudnienie, pomimo że miała taką możliwość wynikającą z opisanego wyżej pisma referendarza sądowego, w którym podano, iż może przedłożyć inne oświadczenia i dokumenty, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy. Skarżąca nie wyjaśniła ani też nie udokumentowała, czy jest np. zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. W świetle zadeklarowanego braku dochodu wątpliwości budzi także czy rzeczywiście skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, skoro we wspomnianym oświadczeniu z dnia 6 września 2018 r., złożonym wraz z kolejnym wnioskiem o prawo pomocy podała, że mieszka w mieszkaniu dziadka, i w tym oświadczeniu i we wniosku o prawo pomocy w rubryce nr 11 obejmującej zobowiązania i stałe wydatki nie wymieniła żadnych opłat mieszkaniowych, co pozwala na przyjęcie, że skarżąca zadeklarowała, że nie ponosi wydatków związanych z opłatami mieszkaniowymi i nie wyjaśniła kto ponosi te wydatki. Przy ocenie zaś wniosku o prawo pomocy należy wziąć pod uwagę dochody wszystkich osób, z którymi wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, co nie zostało w wiarygodny sposób wykazane w niniejszej sprawie. Przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ppsa do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 ppsa (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Ponadto strona została także wezwana do wykazania i udokumentowania dochodów osób z którymi mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Skarżąca nie nadesłała także pełnej historii wyciągów z kont bankowych za okres od czerwca do sierpnia, co także nie pozwala na ustalenie aktualnej sytuacji dochodowej skarżącej wynikającej ze stanu kont bankowych obejmującej zarówno wpływy (przychody) jaki i wydatki. Przedłożone wydruki przelewów wykonanych z konta bankowego strony dotyczące wymienionych wyżej opłat za telefon, podatek, bilet nie odzwierciedlają bowiem pełnej historii konta bankowego. Ponadto dane dotyczące wydatków poniesionych z konta bankowego świadczą o tym, że skarżąca dysponuje środkami finansowymi znajdującymi się na koncie bankowym, których wysokości nie ujawniła. Również wysokość wydatków sprecyzowanych przez stronę na kwotę [..] zł w jej piśmie z dnia 6 września 2018 r. wskazuje, iż strona posiada środki finansowe na ich poniesienie. Natomiast przedłożone zeznanie podatkowe za 2017 r. świadczy o tym, że strona w poprzednim roku uzyskała dochody z tytułu zatrudnienia, ale dokument ten w nie pozwala na ustalenie obecnej aktualnej sytuacji dochodowej strony. Brak tych danych nie pozwala zatem na ustalenie, co w rzeczywistości stanowi źródło dochodu skarżącej i czy jest w stanie ponieść koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika. Dodać należy, że opisane pismo starszego referendarza sądowego z dnia 31 sierpnia 2018 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej w niniejszej sprawie w pełnym zakresie zabrakło. W tej sytuacji przyjąć należy, że skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a warunkujące przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Na stronie skarżącej zaś spoczywa obowiązek wykazania, poprzez nadesłanie żądanych dokumentów i wyjaśnień, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Strona skarżąca bowiem winna wykazać, przedstawiając odpowiednie argumenty i dowody, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z tym nie jest tak, że wszelkie wątpliwości winny być tłumaczone na korzyść strony, tylko wszystko, co wątpliwe strona skarżąca winna wyjaśnić, bo to po jej stronie istnieje powinność dowiedzenia, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. To do strony ubiegającej się przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przepisach o prawie pomocy (por. post. NSA z dnia 10 sierpnia 2010 r., sygn. akt I GZ 275/10, LEX nr 741268). Z tych względów należało, w pkt I sentencji, odmówić przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego . Natomiast odnośnie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazać należy, że strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit. "a" p .p. s. a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W tej sytuacji rozpoznanie tego wniosku stało się zbędne, a postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych podlega umorzeniu na podstawie art. 249a p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. O umorzeniu postępowania wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych orzeczono w pkt II sentencji. W myśl zaś art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy; Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 239 pkt 1 lit. "a" p .p. s. a i art. 249a i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.