IV SA/Wr 42/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz - Kremis (sprawozdawca), Sędzia WSA Katarzyna Radom, , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 lipca 2021 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oddala skargę w całości. Przedmiotem skargi K. M. (dalej: wnioskodawca, strona skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] (nr [...]), wydana po rozpatrzeniu odwołania od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza P. przez Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w P. z dnia [...] (nr [...]), odmawiającej stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o jakim mowa w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.). Jak wynika z zaskarżonej decyzji oraz z akt sprawy, w dniu 6 sierpnia 2020 r. strona wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej w P. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem J. M. Organ I instancji decyzją z dnia [...] odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia podnosząc, że ojciec wnioskodawcy pozostaje w związku małżeńskim, zaś jego małżonka – J. M. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co po myśli art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyłącza możliwość przyznania stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Wnosząc odwołanie od tej decyzji wnioskodawca podniósł, że jego matka J. M. nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, ale nie może zająć się niepełnosprawnym mężem, ponieważ od paru lat opiekuje się swoim niepełnosprawnym ojcem T. G., na którego od paru lat pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Powołaną na wstępie decyzją, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256, dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W motywach wydanego orzeczenia organ drugiej instancji wskazał na dwie przesłanki z powodu których odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia. Pierwsza wynikała z faktu, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze przywołało tu treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz wyjaśniło, że okoliczność sprawowania przez J. M. opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania tego przepisu. Natomiast druga z podstaw odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego bazowała na wynikach wywiadu środowiskowego, z którego wynikało, że J. M. porusza się samodzielnie za pomocą kul inwalidzkich, prowadzi działalność gospodarczą jako agent ubezpieczeniowy, a opieka, jaką sprawuje nad nim wnioskodawca dotyczy takich czynności jak: sprzątanie, przygotowywanie posiłków, przynoszenie i odnoszenie różnych rzeczy, ścielenie łóżka. Wskazując na poczynione w sprawie ustalenia faktyczne dotyczące zakresu opieki organ drugiej instancji skonstatował, że wskazane przez stronę czynności jakie wykonuje ona przy ojcu nie stanowią obiektywnych przeszkód dla podjęcia przez nią zatrudnienia. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że opisane przez stronę czynności (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, ścielenie łóżka) wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Konieczność wykonywania takich czynności nie może być zatem uznana za uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Końcowo Kolegium zauważyło, że decyzja w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest podejmowana przez organ administracji publicznej w drodze uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracji publicznej nie ma swobody wyboru w zakresie kierunku rozstrzygnięcia, co oznacza, że może przyznać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko po spełnieniu ściśle określonych przez ustawodawcę przesłanek. Decyzja ostateczna Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] została zaskarżona przez wnioskodawcę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Skarżący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu skupienie się wyłącznie na stanie zdrowia matki skarżącego, przy braku równorzędnej koncentracji na stanie zdrowia ojca, który wymaga opieki. W ramach argumentacji skargi (nazwanej przez stronę "odwołaniem") skarżący podniósł, że jego matka J. M. (lat 57) jest całkowicie pochłonięta opieką nad swoim 90letnim ojcem, który jest niewidomy i ma silną cukrzycę. Zwrócił uwagę, że w ramach tej opieki musi ona przygotować ojcu 5 posiłków dziennie, odmierzając składniki. W nawiązaniu do okoliczności uzasadniających wystąpienie przez stronę z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący podniósł, że jego z kolei ojciec (J. M., lat 68) wymaga opieki całodobowej w szerokim zakresie. Porusza się przy pomocy kul inwalidzkich, ponieważ ma postępujący zanik mięśni lewej nogi. Skarżący pomaga ojcu przy ćwiczeniach, wykonuje masaż nóg i pleców (skurcze), pomaga przy ubieraniu się (ojciec nie jest w stanie nałożyć skarpet, ani butów). Nadto, robi zakupy i przygotowuje posiłki. Jak podkreślił, jego matka nie jest w stanie poświęcić swojemu mężowi "ani chwili", ponieważ pochłonięta jest opieką nad swoim ojcem. Skarżący dodał, że gdyby podjął pracę, pozostawałby poza domem minimum 10 godzin dziennie, a jego ojciec byłby pozostawiony "sam sobie". W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Kwestie sporne w sprawie dotyczą zasadności odmowy uwzględnienia wniosku strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem J. M. Podstawę materialnoprawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Sąd w składzie orzekającym podziela przedstawioną w zaskarżonej decyzji wykładnię wskazanych regulacji prawnych oraz zaprezentowaną tam subsumcję stanu faktycznego. Przybliżając teść powołanych wyżej przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy wskazać, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi z kolei, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dokonując wykładni powołanych przepisów prawa należy wskazać, że z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, że warunkiem koniecznym ubiegania się - na podstawie tego przepisu - o świadczenie pielęgnacyjne jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 stycznia 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 809/17, wyrok, podobnie jak wszystkie pozostałe powołane w uzasadnieniu orzeczenia, dostępny na stronie - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Natomiast mając na względzie treść unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. trzeba dodać, że w przepisie tym ustawodawca sankcjonuje wartość wynikającą z małżeństwa, zgodnie z którą obowiązek małżonka opieki i pielęgnacji względem niepełnosprawnego współmałżonka, wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, chyba, że współmałżonek niepełnosprawnego sam nie jest w stanie zrealizować swego obowiązku opieki i pielęgnacji, ponieważ legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza że sam wymaga pomocy i opieki osób trzecich (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 359/21). W nawiązaniu do niespornych okoliczności faktycznych należy wskazać, że wnioskodawca opiekuje się niepełnosprawnym ojcem J. M., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, ojciec wnioskodawcy porusza się samodzielnie za pomocą kul inwalidzkich i prowadzi działalność gospodarczą jako agent ubezpieczeniowy. Zakres czynności opiekuńczych jakie skarżący wykonuje przy ojcu obejmuje takie czynności jak: sprzątanie, przygotowywanie posiłków, "przynoszeni i odnoszenie różnych rzeczy", ścieleni łóżka. Jak w sprawie również zostało ustalone, J. M. pozostaje w związku małżeńskim z J. M. Żona J. M. prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ma natomiast ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoim ojcem, który jest niewidomy i ma 90 lat. Mając na uwadze przedstawione wyżej ustalenia organów administracji publicznej, Sąd nie znalazł przesłanek do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Trafnie podnosi Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., że skoro J. M. (małżonka osoby wymagającej opieki) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to okoliczność sprawowania przez nią opieki nad jej z kolei ojcem nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Sądowi znane są wypowiadane w orzecznictwie sądowym poglądy odnośnie do zasadności odstąpienia, w pewnych stanach faktycznych od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niemniej, nie można nie dostrzec, że akceptacja sądów administracyjnych dla odstąpienia od literalnej wykładni tego przepisu dotyczy pewnych wyjątkowych okoliczności faktycznych, gdzie małżonek osoby wymagającej opieki z powodu wieku lub niepełnosprawności nie jest w stanie obiektywnie sprawować opieki nad swoim małżonkiem. Stan faktyczny sprawy takiej sytuacji nie dotyczy. Sąd oczywiście dostrzega okoliczność, że małżonka J. M. posiada ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nad swoim ojcem, niemniej, jak trafnie podnosi organ w zaskarżonej decyzji, sama ta okoliczność nie daje podstaw do odstąpienia od treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i uznania, że w takiej sytuacji obowiązek alimentacyjny przechodzi na wnioskodawcę. Analizując akta sprawy nie można nie zauważyć, że w stosunku do J. M. Powiatowy Zespół Orzekania o Niepełnosprawności w D. już w dniu [...] wydał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (na stałe) ojca strony skarżącej, przyjmując, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...]. Jakkolwiek Sąd nie dysponuje informacjami na temat konkretnej daty od której małżonce J. M. przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ojcem (w odwołaniu wniesionym przez skarżącego jest mowa, że świadczenie to pobiera "od kilku lat") to jednak niewątpliwie, występując o takie świadczenie w związku z opieką nad ojcem J. M. musiała zdawać sobie sprawę również ze stanu zdrowia swojego małżonka. Nie kwestionując w żaden sposób powinności wypełniania przez nią obowiązku alimentacyjnego wobec swojego rodzica (niewidomego ojca, w wieku 90 lat) to jednak wystąpienie przez J. M. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad jej ojcem należy odczytywać jako podjęcie przez nią decyzji o rezygnacji lub niepodejmowaniu zatrudnienia właśnie z uwagi na konieczność opieki nad ojcem. A contrario, w jej przekonaniu zatem nie wystąpiła tego rodzaju przeszkoda z uwagi na stan zdrowia męża. Podjęcie decyzji o wystąpieniu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem nie można zatem odczytywać w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy jako obiektywnej przeszkody, z powodu której J. M. nie może opiekować się swoim mężem. Poza przedstawioną dotąd argumentacją, wymaga również – zdaniem Sądu – wyraźnego zaakcentowania to, że z treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego nie wynika, by zakres i rodzaj czynności opiekuńczych wykonywanych przy J. M. był tego rodzaju, że wymagał całodziennej i stałej opieki. Jak wynika z przyjętych w sprawie i przedstawionych w zaskarżonej decyzji ustaleń faktycznych (których źródłem był przede wszystkim wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu [...]) J. M., jakkolwiek porusza się przy pomocy kul, to jednak wykazuje się pewną samodzielnością, skoro wymaga opieki jedynie przy tego rodzaju czynnościach jak wymienione przez skarżącego w trakcie wywiadu – tj. sprzątanie, przyrządzanie posiłków, "przynoszenie różnych rzeczy", ścielenie łóżka. Potwierdzeniem tego wniosku jest fakt, że ojciec skarżącego prowadzi działalność gospodarczą jako agent ubezpieczeniowy. Poczynione w tym miejscu przez Sąd uwagi uzasadniają wniosek, że J. M. zasadniczo jest w stanie pogodzić opiekę nad niepełnosprawnym i niewidomym ojcem z opieką nad mężem. Sprzątanie, przygotowywanie posiłków, ścielenie łóżka wchodzi przecież w zakres czynności wykonywanych w każdym (!) gospodarstwie domowym. Również ta konstatacja nie dawała - w ocenie Sądu – podstaw do odstąpienia od językowej treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Już sama przedstawiona dotąd argumentacja stanowiła, zdaniem Sądu, dostateczną podstawę do odmowy ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem. Mając jednak na uwadze, że w zaskarżonej decyzji organ przeprowadził także analizę wystąpienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaną opieką nad ojcem (co w ocenie Sądu nie było – w świetle przedstawionych już dotąd okoliczności i brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - konieczne), to trzeba również powiedzieć, że, istotnie, takiego związku przyczynowo-skutkowego nie można stwierdzić. Konieczność podejmowania takich czynności jak: sprzątanie, przyrządzanie posiłków, "przynoszenie różnych rzeczy", ścielenie łóżka, nie może być traktowana w kategoriach przeszkody uniemożliwiającej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Trafnie przy tej okazji konstatuje organ odwoławczy, że czynności opiekuńcze jakie wedle opisu skarżącego wykonuje on przy ojcu (sprzątanie, przyrządzanie posiłków, ścielenie łóżka) są wykonywane w ramach prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby aktywne zawodowe i pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Uzupełniająco należy wskazać, że także argumentacja podniesiona przez stronę w skardze, w której strona uzupełniła opis czynności opiekuńczych jakie wykonuje przy przy ojcu o takie czynności jak – pomoc przy ubieraniu oraz wykonywanie masażu nóg i pleców nie daje podstaw do stwierdzenia, że opieka strony nad ojcem jest tego rodzaju, że wyklucza podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Końcowo już tylko należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę, lecz za faktyczny brak możliwości zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 września 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 476/19). Za poglądem wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 27 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 252/21 warto również odnotować, że pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującym tego rodzicom jest powinnością każdego dorosłego dziecka, szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udziela skarżący, co (choć może nie być łatwe) nie jest w każdym przypadku równoznaczne z istnieniem obiektywnych przeszkód do wykonywania pracy zawodowej. Kierując się przedstawioną argumentacją, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), Sąd wywiedzioną w sprawie skargę oddalił jako bezzasadną.