IV SA/Wr 44/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Sędziowie Sędzia NSA Henryk Ożóg (spr.) Sędzia WSA Wanda Wiatkowska - Ilków Protokolant st. inspektor sądowy Jolanta Pociejowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 28 września 2016 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą. Decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. utrzymało w mocy decyzję Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. L. z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] uznającą za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od dnia 1 października 2014 r. do dnia 31 stycznia 2015 r. w łącznej kwocie 4000 zł na dzieci: L. i K. K.. W uzasadnieniu decyzji ostatecznej SKO stwierdziło: Decyzją z dnia [...] września 2014 r. nr [...] organ pierwszej instancji przyznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego na L. i K. K. w kwocie po 500 zł miesięcznie (na każde dziecko), na okres od dnia 1 października 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. Pismem z dnia 1 lipca 2015 r. organ pierwszej instancji zawiadomił E. K. – matkę dzieci o wszczęciu postępowania "w sprawie ustalenia prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na uprawnione dzieci L. i K. K. z decyzji nr [...] z dnia [...] września 2014 r." Następnie decyzją z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] organ pierwszej instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od dnia 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r. w łącznej kwocie 4000 zł, na te dzieci. W myśl bowiem ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Podniesiono, że orzekając w sprawie wzięto pod uwagę zaświadczenie z Sądu Okręgowego (data wpływu do Ośrodka - 3 kwietnia 2014 r.) o wpłatach dokonanych przez dłużnika alimentacyjnego, kserokopię czeków otrzymanych przez matkę dzieci oraz oświadczenie złożone przez nią w dniu 10 kwietnia 2015 r. Organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie powołanych wyżej dokumentów stwierdzono, iż w okresie zasiłkowym 2014/2015 (od 16 października 2014 r. do 12 stycznia 2015 r.) matka dzieci otrzymała alimenty od dłużnika w łącznej kwocie 5341,43 zł, co było niezgodne z obowiązującymi przepisami. Matka dzieci nie zgodziła się z tym stanowiskiem i wniosła o uchylenie decyzji. Odwołująca się wskazała, że "od dnia wydania pierwszej decyzji z dnia 18 września 2014 r. informowała MGOPS o swojej sytuacji rodzinnej i finansowej, urzędniczka wskazywała wówczas, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby pobierała świadczenia alimentacyjne z dwóch źródeł, ponieważ alimenty od dłużnika K. P. zostaną i tak zaliczone na alimenty zaległe za lata 2012 i 2013". Ponadto stwierdziła, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Podniosła, że na podstawie wymienionego przepisu weryfikacja świadczenia z funduszu alimentacyjnego może odnosić skutek jedynie na przyszłość. Ponadto zwróciła uwagę na reguły związane z ustalaniem sytuacji dochodowej w przypadku "dochodu uzyskanego". Odwołująca się podniosła również, że "postępowanie administracyjne w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, prowadzone w trybie art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, może dotyczyć jedynie aktu, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu, a rozstrzygnięcie wydane w tym postępowaniu może dotyczyć jedynie praw strony do świadczeń dotąd przez nią nieotrzymanych". (...). Warunki nabywania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zasady zwrotu świadczeń nienależnie pobranych określa cytowana już ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r., poz. 859, ze zm.). Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Stosownie do art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, przez nienależnie pobrane świadczenie rozumie się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W myśl art. 28 ust. 1 ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego. Jak wynika z akt sprawy, w okresie zasiłkowym 2014/2015 matka dzieci otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci (...). Jednocześnie odwołująca się otrzymała, wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego, alimenty w łącznej kwocie 5341,43 zł. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że od października 2014 r. do stycznia 2015 r. otrzymała czeki: - z dnia 5 września 2014 r. na 261,40 GBP, co stanowi 1380,32 zł (wypłacony w dniu 16 października 2014 r.), - z dnia 1 października 2014 r. na 326,75 GBP, co stanowi 1768,08 zł (wypłacony w dniu 11 listopada 2014 r.), - z dnia 12 listopada 2014 r. na 258,37 GBP, co stanowi 1406,37 zł (wypłacony w dniu 23 grudnia 2014 r.), - z dnia 8 grudnia 2014 r. na 143,63 GBP, co stanowi 786,63 zł (wypłacony w dniu 12 stycznia 2015 r.). Taki stan rzeczy oznacza, że odwołująca się otrzymała świadczenie z dwóch źródeł - z funduszu alimentacyjnego oraz od dłużnika alimentacyjnego. Należy zwrócić uwagę, że w świetle obowiązujących przepisów nie jest dopuszczalne, aby jednocześnie otrzymywać alimenty od osoby zobowiązanej i świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Od chwili podjęcia pierwszej wypłaty z funduszu alimentacyjnego, dług alimentacyjny staje się długiem wobec organu, który przyznał świadczenie z funduszu. Z powołanego powyżej art. 28 ust. 1 ustawy wynika wprost, że z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności powinny być zaspokojone należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia. Zatem kwota wyegzekwowana od dłużnika jest kwotą należną organowi, który wypłacił świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych. W okresie od października 2014 r. do stycznia 2015 r. odwołująca się otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie po 1000 zł miesięcznie, na rzecz dzieci – L. i K.. W tym samym okresie odwołująca się otrzymała alimenty wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego na łączną kwotę 5341,43 zł. Skoro w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała alimenty wyegzekwowane od dłużnika, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, to należy uznać - biorąc pod uwagę treść art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, że wypłacone w tym okresie świadczenia są nienależnie pobrane. Kwota nienależnie pobranych świadczeń wynosi 4000 zł (1000 zł x 4 miesiące). Odnosząc się do argumentów odwołania, Kolegium zauważa, że okoliczności powoływane przez skarżącą dotyczą postępowania w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego (art. 24 ustawy), nie dotyczą zaś postępowania w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane. Jednocześnie Kolegium informuje, że na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kolegium informuje, że matka dzieci może zwrócić się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. – L. ze stosownym wnioskiem o udzielenie ulgi (...). W skardze na tę decyzję E. K. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w postaci obrazy art. 7 kpa w zw. z art. 77 kpa oraz art. 8 kpa, "naruszenie zaufania strony do organów poprzez pominięcie, że strona brała czynny udział w całym postępowaniu i informowała organ, że otrzymuje incydentalne kwoty odpowiadające zaległym alimentom a więc nie zatajała, nie ukrywała stanu faktycznego a organ bagatelizował jej zgłoszenia i wprowadzał w błąd". Wniosła o uchylenie decyzji w całości. W uzasadnieniu skargi stwierdziła, że jako matka reprezentująca małoletnie dzieci L. i K., otrzymywała świadczenie z funduszu alimentacyjnego, albowiem ojciec dzieci uchylał się od ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Jednak w momencie, w którym otrzymała czeki finansowe, od ojca małoletnich, bezzwłocznie zgłosiła to w MGOPS. W Ośrodku została poinformowana, że nie ma to wpływu na bieżące alimenty albowiem pokrywa to dotychczasowe zaległości wobec małoletnich. Zatem postępowanie skarżącej było prawidłowe i brak jest po jej stronie przesłanek nienależnego, pobrania świadczenia. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z odwróconą sytuacją a mianowicie nienależną wypłatą, która nastąpiła z winy pracownika MGOPS. Skarżąca dołożyła wszelkiej staranności to organ postępuje wbrew zasadzie pogłębiania zaufania do profesjonalizmu organów oraz wykazuje się niską świadomością i kulturą prawną. Istotnie ustawa określa warunki do nabywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zasady zwrotu świadczeń nienależnie pobranych ale w sprawie mamy do czynienia z zawinioną przez organ wypłatą świadczenia i ta kwestia powinna być przeanalizowana przez wydających decyzję. W tej sytuacji sprawa nie została dokładnie wyjaśniona i skarżąca wnosi jak w petitum skargi. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie z powodów przedstawionych w uzasadnieniu decyzji ostatecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skardze nie można odmówić zasadności. Nie ulega wątpliwości, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy). Nienależnie pobrane świadczenie zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Według tej definicji jest nim świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymywanych w tym okresie alimentów. Art. 28 ust. 1 ustawy natomiast kolejność tę określa wymieniając: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia – po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 kpc, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 kpc. Jest też kwestią niesporną, że skarżąca w tym samym okresie otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego i od dłużnika alimentacyjnego, i że w sytuacji uznania, iż świadczenie z funduszu alimentacyjnego było nienależne podlega ono zwrotowi. W uzasadnieniach obu decyzji nie ma jednak mowy o tym, że skarżąca otrzymując alimenty od dłużnika czyniła to niezgodnie z kolejnością zaspokajania należności, jaką określił art. 28 ustawy. Decyzja organu I instancji w swoim uzasadnieniu po przedstawieniu kwestii prawnych nawiązuje do tego tylko, że "w dniu 3 kwietnia 2015 r. do Ośrodka wpłynęło z Sądu Okręgowego zaświadczenie o dokonanych wpłatach przez dłużnika alimentacyjnego (...) a nadto, że matka dziecka okazała kserokopie otrzymanych czeków i złożyła oświadczenie dnia 10 kwietnia 2015 r. Na tej podstawie ustalono, że w trwającym okresie zasiłkowym otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego i alimenty od dłużnika co było niezgodne z obowiązującymi przepisami". Jednakże którymi przepisami, czy tymi, które wcześniej powołano, tworząc kontekst prawny tej podstawy, organ I instancji nie wyjaśnił. Art. 28 zaś składa się z kilku przepisów wymieniając należności podlegające zaspokojeniu i kolejność w jakiej to powinno następować. Do odwołania od tej decyzji skarżąca dołączyła pismo zatytułowane "wyjaśnienie" z dnia 4 maja 2015 r., w którym stwierdziła, opisując swoją sytuację rodzinną i materialną, że "tego, co się teraz dzieje" nie rozumie i dlaczego żąda się od niej zwrotu pobranych należności. Skarżąca konsekwentnie utrzymuje, że informowała o swej sytuacji rodzinnej i finansowej MGOPS, ale "urzędniczka wskazywała wówczas, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby pobierała świadczenia alimentacyjne z dwóch źródeł ponieważ alimenty od dłużnika zostaną i tak zaliczone na alimenty zaległe za lata 2012 i 2013. Uszczegółowiła to następnie pełnomocnik skarżącej przed Sądem podając, że w sierpniu 2014 r. skarżąca pobrała kredyt w celu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Była to kwota 14 000 zł (kwota główna 12 000 plus odsetki). Pracownik MOPS-u, do którego zwróciła się skarżąca chcąc zwrócić nienależnie pobrane świadczenie oświadczył, że należy skonsultować się z Sądem Okręgowym we Wrocławiu. Taka konsultacja nastąpiła w obecności skarżącej. Sąd Okręgowy prowadził egzekucję należności od dłużnika alimentacyjnego. Ośrodek, po konsultacji z Sądem uspokoił skarżącą, że środki jakie pobrała zostaną zaliczone na najstarsze zaległości i nie ma potrzeby zwracania nienależnie pobranych kwot. Pouczył jednocześnie o możliwości złożenia kolejnego wniosku o przyznanie świadczeń alimentacyjnych. Skarżąca taki wniosek złożyła i otrzymała alimenty decyzją, która jest przedmiotem sporu. Do akt złożono też pismo Prezesa Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 1 września 2014 r., kierowane do skarżącej; miało ono świadczyć, że skarżąca udzieliła pełnej informacji MOPS-owi na temat jej sytuacji oraz o pobieraniu alimentów za pośrednictwem Sądu Okręgowego od dłużnika. Z ostatniego zdania tego pisma wynika, że otrzymane od dłużnika należności zostaną zaliczone na poczet alimentów zaległych za rok 2012 r. (pismo Prezesa SO we W. z dnia 1 września 2014 r. między kartą 12 i 13 akt). Nie sprawdzono linii obrony strony, a można dać wiarę temu, co konsekwentnie utrzymuje skarżąca przez cały tok postępowania administracyjnego i sądowego, że kontaktowała się z organem I instancji w celu wyjaśnienia powyższych kwestii. Organ odwoławczy w uzasadnieniu swej decyzji twierdzi, że brak na to przekonywującego dowodu ale nie próbowano potwierdzić bądź wykluczyć tego, co podnosi skarżąca. Czy istotnie zwracała się do organu I instancji, konkretnie do kogo i czy istotnie powiedziano jej, że alimenty od byłego męża mogły być zaliczone na poczet zaległości. Czy zaległości takie w rzeczywistości istniały, co mogłoby potwierdzać wskazanie Sądu Okręgowego we Wrocławiu w wspomnianym piśmie. To, że skarżąca mogła kontaktować się z organem I instancji, by wyjaśnić tę sytuację mogło z kolei potwierdzać, że już spłacała (czy też spłaca) kwotę 12 000 zł nienależnie pobranych alimentów. Organ I instancji zwłaszcza powinien bardzo dokładnie ustalić na podstawie zgromadzonych materiałów kiedy skarżąca otrzymała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, czy należności te zostały wyegzekwowane, wreszcie jaka jest relacja między spłatą wspomnianej kwoty 12000 zł i obecnie kwoty 4000 zł. Równolegle do tego – czy utrzymują się jakieś zaległości alimentacyjne w przypadku skarżącej, które mogłyby być zaspokajanie z rat alimentacyjnych przesyłanych przez byłego męża. Czy też jeśli nawet zaległości te istnieją to i tak płacone alimenty powinny być zaliczone na poczet należności wymienionych w art. 28 ust. 1 i konkretnie których, tak by skarżąca mogła się do tego odnieść jako strona postępowania. Trzeba mieć na uwadze, że na skarżącą został nałożony określony obowiązek, ale obowiązek ten dla skarżącej nie jest jasny. Tymczasem Sąd Administracyjny podkreśla w swoim orzecznictwie, że nałożenie obowiązku na stronę postępowania nie powinno budzić wątpliwości tak by umożliwić jej jego realizację. Teza ta ma swoje źródło w treści art. 11 kpa, według którego organy administracji państwowej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możliwości doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. Postępowanie administracyjne nie zostało zatem przeprowadzone zgodnie z przepisami art. 7, art. 77 § 1 i art. 11 kpa. Decyzje administracyjne naruszają te przepisy w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) należało więc orzec jak w sentencji wyroku. H.B.21.10.2016 r.