IV SA/Wr 458/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków, Protokolant st. asystent sędziego Aleksandra Dobosiewicz-Sass, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi J.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę w całości; II. przyznaje adw. L. S. kwotę 295,20 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy), w tym 23 % VAT, od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu – tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym. Zaskarżoną decyzją, działając na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.) oraz art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz.1769 ze zm.), po rozpoznaniu odwołania J. P. (dalej zwanej stroną skarżącą), od decyzji Burmistrza J. z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią S. C. – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia odwoławczego opisano przebieg postępowania administracyjnego i między innymi przytoczono przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nadto wskazano, że po myśli art. 17 ust. 1a tej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Według oceny organu odwoławczego z akt postępowania wynika, że na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] maja 2018 r. owdowiała babcia skarżącej została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, datującym się od 12 kwietnia 2018 r. Zamieszkuje od 2012 r. ze stroną skarżącą i jej konkubentem oraz czwórką dzieci skarżącej. Wcześniej zamieszkiwała u córki w W., ale z uwagi na zaistniały konflikt musiała się wyprowadzić. Wnuczka sprawuje prawidłowo opiekę nad babcią. Z oświadczenia skarżącej wynika, że ona sama przebywa na świadczeniu rodzicielskim na syna. Babcia skarżącej posiada pięcioro dzieci: córkę B. W., przebywającą na emeryturze, zamieszkałą w W., która według jej oświadczenia nie jest w stanie opiekować się matką; córkę M. Ł., zamieszkałą w W., która według jej oświadczenia nie jest w stanie opiekować się matką, ze względu na własny stan zdrowia; córkę E. J., zamieszkałą w G., która nie stawiła się na wezwanie do organu z powodu konieczności opieki nad chorym mężem; córkę J. K., zamieszkałą w J., której nie zastano w miejscu zamieszkania. Jak wskazał pracownik socjalny – babcia skarżącej nie życzy sobie kontaktów, a tym bardziej sprawowania opieki przez wymienioną córkę z uwagi na jej poważny, wieloletni problem alkoholowy; syna H., który po odbyciu wyroku w zakładzie karnym nie utrzymuje kontaktów z matką i siostrami i nie jest znane miejsce jego pobytu. Kolegium następnie wyjaśniło, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) ustala właściwą kolejność osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, bowiem przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wprost do k.r.o. odsyła. Stosownie do treści art. 129 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem, jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Zstępni w stosunku do uprawnionego do alimentacji to jego dzieci, wnuki, prawnuki, zaś wstępni to rodzice, dziadkowie. Natomiast stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo - art. 617 § 2 k.r.o. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy organ stwierdził, że w sytuacji strony skarżącej dyspozycja przepisu art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie została spełniona, a to z tego powodu, że babcia skarżącej posiada dzieci, a zatem ma krewnych w linii prostej spokrewnionych w pierwszym stopniu i na dzieciach spoczywa obowiązek alimentacyjny względem matki. Ponadto dzieci nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej Kolegium podzieliło ugruntowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a cyt. ustawy nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a cyt. ustawy nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj., gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się ponadto, że w takich sytuacjach zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności z obiektywnych, a nie subiektywnych przyczyn nie mogą lub nie chcą zajmować się swoim rodzicem. W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Kolegium nie zachodzą żadne obiektywne okoliczności uniemożliwiające dzieciom spełnienie ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki, czy to w formie bezpośredniej opieki, czy też dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia takiej opieki. Takie okoliczności, jak przebywanie na emeryturze (w przypadku B. W.), niechęć matki do pomocy ze strony córki i jej problem alkoholowy (w przypadku J. K.), nie utrzymywanie kontaktu z matką (w przypadku syna), nie stanowią obiektywnych przeszkód, niezależnych od osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny, do zapewnienia matce opieki. W ocenie Kolegium, niewątpliwie nie można automatycznie wykluczać skarżącej z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której wymienione dzieci nie byłyby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych, z przyczyn obiektywnych, od nich niezależnych. Takimi szczególnymi okolicznościami byłaby śmierć osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, posiadanie przez nią znacznego stopnia niepełnosprawności, czy też przebywanie za granicą, które uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, która tego wymaga (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16). Organ zaakcentował, że obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). W skardze strona skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji oraz o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wraz z prawem do ubezpieczenia społecznego. Podniosła, że krewni babci w pierwszym stopniu - dorosłe dzieci - nie są w stanie na co dzień roztoczyć opiekę całodobową nad babcią, a nadto nie ma możliwości zamieszkania ich w lokalu mieszkalnym skarżącej. Babcia również nie wyraża zgody na zmianę swojego miejsca zamieszkania u którejkolwiek z córek z uwagi na ich trudności życiowe związane z mocnymi problemami zdrowotnymi ich samych jak i ich członków najbliższej rodziny, co zostało udokumentowane w formie oświadczeń. Przytoczyła nadto skarżąca treść art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych utrzymując, że powyższy przepis, ani jakikolwiek inny przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie uzależnia przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, opiekunowi osoby niepełnosprawnej (zobowiązanemu do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego członka rodziny), od kolejności alimentacji określonej w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że spośród osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, uprawnionych do ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy (są to w szczególności krewni w linii prostej, rodzeństwo ale także współmałżonek), świadczenie to przysługuje opiekunowi, który sprawuje opiekę, pierwszy złoży wniosek i spełnia inne warunki ustawowe. Przepis art. 17 ust. 1 oraz ust. 1a, co do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego według kolejności zobowiązanych zdaniem strony skarżącej nie powinien być w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r sygn. akt K 38/13 rozpatrywany przez pryzmat kolejności zobowiązań alimentacyjnych, bowiem jest to naruszenie prawa. Ustawodawca "podzielił" świadczenia dla osób dorosłych i nieletnich na dwie formy: specjalnego zasiłku opiekuńczego jak i świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym zarzucono w skardze naruszenie art. 32 ust 1 Konstytucji RP, w zakresie różnicowania praw do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną. Skarżąca nie zgodziła się z zapatrywaniem Samorządowym Kolegium Odwoławczego jakoby powody braku możliwości sprawowania opieki nad babcią przez jej dzieci nie były obiektywne i niezależne od nich samych. Choroby, zamieszkiwanie w odległych miejscowościach, niechęć do zmian samej niepełnosprawnej nie są powodami subiektywnymi, a wręcz odwrotnie - uniemożliwiają obiektywnie sprawowanie opieki. Jedna z córek zajmuje się niepełnosprawnym poruszającym się wyłącznie na wózku inwalidzkim mężem, druga z córek jest osobą dotkniętą problemem alkoholowym, nie utrzymującym kontaktu z rodziną w sposób ciągły pod wpływem alkoholu, nie mogącą sprostać swojemu problemowi a co dopiero osobie zależnej. Kolejna z córek boryka się z chorobami oczu i niedowidzeniem - obecnie trwa rozprawa sądowa pomiędzy zainteresowaną i ZUS celem przywrócenia I grupy inwalidzkiej, nadto przeszła zawał serca i sama wymaga wsparcia osób drugich. Syn po opuszczeniu zakładu karnego nie kontaktował się z rodziną, nie jest znane miejsce jego pobytu. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sądy administracyjne zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107), sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wymienionego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W razie stwierdzenia braku naruszeń prawa a wobec tego nieuwzględnienia skargi – sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a) Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że jest ona niezasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie naruszają bowiem prawa procesowego ani materialnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej, ostatecznej w administracyjnym toku instancji, decyzji stanowi art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1769 ze zm.; zwana również poniżej w skrócie ustawą). Już zatem z tej racji niezasadne są zarzuty skargi odwołujące się do uregulowań art. 16a ust. 1 tej ustawy, albowiem nie ten przepis został zastosowany przez organ. Przedmiotem żądania skarżącej, wyrażonego w jej wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wniosek ten podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy cytowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności jej art. 17. Powołany przepis w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: "1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji." Wskazać w tym miejscu należy, na tle brzmienia art. 17 ust. 1 pkt 4, że w myśl art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Zgodnie zaś z ustępem 1a art. 17 ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Strona skarżąca, jako wnuczka, spokrewniona jest ze swą podopieczną w drugim stopniu, bez wątpienia zatem jej uprawnienie do świadczenia należy rozpatrywać w kontekście uregulowania ustępu 1a art. 17. W tej materii trzeba zauważyć, że aktualne brzmienie tego przepisu zostało nadane ustawą nowelizującą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548). Zmiana przepisu weszła w życie z dniem 1 stycznia 2013 r. Poprzednio przepis ten miał treść następującą: "Osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1." W uzasadnieniu do projektu ustawy zmieniającej powyższą regulację ustawodawca zaznaczył, że wprowadzenie takiego rozwiązania jest uzasadnione tym, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej mają osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) przed osobami spokrewnionymi w stopniu dalszym. Poza tym podkreślił, że dotychczasowe zasady przyznawania tego świadczenia sprawiały, że znaczną część osób uzyskujących do niego prawo stanowiły osoby nadużywające pomocy finansowej ze strony państwa. Zauważalna przy tym była postępująca tendencja do wyszukiwania przez osoby nieaktywne zawodowo osób niepełnosprawnych w swoich rodzinach jedynie w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, bez faktycznego sprawowania opieki nad taką osobą. Konieczne było więc inne określenie warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, aby środki z budżetu państwa były kierowane do adresatów rzeczywiście sprawujących opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Z powyższego wynika, że aktualne brzmienie ustępu 1a, z woli ustawodawcy, wyraźnie zawęziło przypadki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do określonych sytuacji, dając nadal prymat osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu, a w dalszym – tylko w razie kumulatywnego spełnienia warunków opisanych w punktach 1) do 3). Według literalnej wykładni bezsprzecznie strona skarżąca żadnej z tych normatywnych przesłanek nie spełnia, jak trafnie oceniło Kolegium. Trzeba podkreślić, że znowelizowane od 1 stycznia 2013 roku brzmienie omawianego przepisu nie zawiera w hipotezie prawnej tych elementów, do których odwołuje się Kolegium, to znaczy nie wprowadza obowiązku ustalania - tak jak miało to miejsce w poprzednim stanie prawnym – czy osoby z kręgu spokrewnionych w pierwszym stopniu nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, tej opieki potrzebującą. Omawiane unormowanie nie opiera się także na konstrukcji akceptacji (celem przyznania świadczenia) swobodnego wyboru przez potencjalny krąg osób zainteresowanych sprawowaniem takiej pieczy. Niemniej, z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, który trafnie przytoczyło Kolegium, że mając także na uwadze uregulowanie art. 132 k.r.o. oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia wynikające z ust. 1a mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu ust. 1a za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r. I OSK 829/16 oraz z dnia 12 maja 2017 r. I OSK 328/16, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r. II SA/Po 307/17). W takim jednak wypadku muszą zaistnieć szczególne okoliczności i to natury obiektywnej, czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji. Sama zatem tylko deklarowana wola, nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda tudzież brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, nie są wystarczające dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia. Jak słusznie organ odwoławczy zaakcentował i co prawidłowo zbadał oraz rozważył na kanwie niewadliwie ustalonego stanu faktycznego sprawy - takie obiektywne względy w sprawie nie występują. Organ bez naruszenia reguł prawidłowego rozumowania oraz bez uchybienia normie art. 80 k.p.a. w zakresie granic swobodnej oceny dowodów, wywiódł prawidłowo w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, iż nie zachodzą żadne obiektywnie uwarunkowane czynniki by dzieci (wspólnie, czy choć jedno z pięciorga) wypełniły swój obowiązek alimentacyjny względem matki w formie czy to bezpośredniej opieki, czy dostarczenia środków na jej sfinansowanie. W tym stanie rzeczy skarga podlegała oddaleniu na mocy art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt I wyroku. O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi strony skarżącej ustanowionemu z urzędu Sąd orzekł w pkt II wyroku na podstawie art. 250 § 1 ppsa w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 X 2016r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016r., poz. 1714). | | | | | |