IV SA/Wr 477/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (spr.) Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków Protokolant: referent Krzysztof Erbel po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 11 marca 2020 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę w całości; II. przyznaje adwokatowi I. G. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym 23 % podatku VAT tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W dniu 12 lipca 2019 r. wpłynął do Ośrodka Pomocy Społecznej w D. wniosek J. M. z dnia 8 lipca 2019 r. o umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wnioskodawca podał, że przebywa w Zakładzie Karnym, a po opuszczeniu Zakładu Karnego zamierza płacić alimenty dobrowolnie i nie chce być nękany przez komornika. Wskazał, że nigdy nie uchylał się od płacenia alimentów, ale nie miał szansy płacić. Mając tak wysokie zadłużenie, nie będzie mógł normalnie żyć na wolności. Decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] Burmistrz Miasta D., na podstawie art. 27 ust. 1, ust. 1a i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r., poz. 670 ze zm.) odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na D. B. w okresie od 1 października 2008 r. do 22 lipca 2019 r. wraz z należnymi odsetkami ustawowymi oraz z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej w okresie 2007/2008. Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że Sąd Rejonowy w D. wyrokiem z dnia [...] sierpnia 2010 r. sygn. akt [...] podwyższył alimenty ustalone ugodą, zawartą w dniu 26 lipca 2007 r. sygn. akt [...], na rzecz córki D. B. z kwoty 250 zł do kwoty 500 zł miesięcznie. Z uwagi na bezskuteczność prowadzonej egzekucji komorniczej, organ wypłacał osobie uprawnionej zaliczkę alimentacyjną i świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zadłużenie wynosi na dzień wydania decyzji: z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami 84.538,93 zł oraz z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej 3.412,50 zł. Zainteresowany nie posiada nieruchomości, ruchomości oraz zasobów pieniężnych. Został zatrzymany w dniu 23 listopada 2017 r., a planowany termin zakończenia kary pozbawienia wolności przypada na dzień 4 grudnia 2021 r. Zatrudniony był nieodpłatnie od 7 czerwca 2018 r. do 1 sierpnia 2018 r. Organ wskazał, że świadczenia alimentacyjne wypłacane są wierzycielce przez okres 12 lat i odnotowano jedynie dwie wpłaty ze strony zainteresowanego na poczet długu. Według organu, zainteresowany jako osoba młoda i zdrowa, ma szanse na zatrudnienie w Zakładzie Karym, a po opuszczeniu Zakładu Karnego zarejestruje się w urzędzie pracy i podejmie zatrudnienie. Fakt przebywania w Zakładzie Karnym nie może stanowić przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Nie jest to bowiem okoliczność obiektywna, niezależna od wnioskodawcy. Ponadto obowiązek alimentacyjny obciąża rodziców nie tylko wówczas, gdy ich sytuacja materialna jest dobra, ale także wówczas, gdy są niezamożni. Po przeanalizowaniu sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy, organ nie znalazł podstaw do umorzenia zadłużenia. W odwołaniu od decyzji zainteresowany wyjaśnił, że od czasu ustalenia alimentów prawie cały czas przebywa w Zakładach Karnych. Niejednokrotnie składał wnioski o obniżenie alimentów, ale nie były one uwzględniane. Przebywając na wolności, podejmował pracę z założeniem, że część zarobków jest potrącana na poczet zaległości alimentacyjnych. Do września 2017 r. pracował i komornik potrącał zadłużenie. Nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia, przebywając w Zakładzie Karnym. Pracodawcy nie chcą zatrudniać osób, które spędziły w Zakładach Karnych kilkanaście lat. To OPS powinien udokumentować, że zaineresowany ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Nie ma możliwości spłacenia tak wysokiego zadłużenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] października 2019 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wskazał, że pomoc państwa zmierza do ochrony osób uprawnionych do alimentacji tak, aby przez brak środków z tytułu alimentów, nie zostały pozbawione podstawowego zabezpieczenia materialnego. Pomoc ta nie jest nakierowana na zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych, który to obowiązek wynika z przepisów prawa. W ocenie Kolegium wnioskodawca nie wykazał okoliczności, przemawiających za umorzeniem, choćby częściowym, ciążącego na nim zobowiązania. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Znaczenie rozstrzygające mają zatem nie tylko aktualne dochody, których dłużnik obecnie nie osiąga z uwagi na odbywanie kary pozbawienia wolności, ale to, że w 2021 r. opuści zakład karny i powinien znaleźć zatrudnienie pozwalające na spłatę zadłużenia. Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zainteresowany nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i wniósł o jej uchylenie w całości. Pełnomocnik skarżącego zarzucił na rozprawie, że organy nie rozważyły możliwości odroczenia terminu płatności zaległości lub też rozłożenia tej zaległości na raty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, jak też decyzja ją poprzedzająca, nie naruszają przepisów prawa, w stopniu dającym podstawę do ich uchylenia. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r. poz. 670). Zgodnie z art. 30 ust. 2 tej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przede wszystkim należy jednak podkreślić, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej, która ze względu na aktualnie trudną sytuację życiową nie jest w stanie podołać ciążącemu na niej obowiązkowi alimentacyjnemu. Jednak pomoc państwa w tym zakresie zmierza do ochrony osób uprawnionych do alimentacji, aby przez brak środków z tytułu alimentów nie zostały pozbawione podstawowego zabezpieczenia materialnego. Pomoc ta nie zmierza jednak do zwolnienia osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych, który to obowiązek wynika z przepisów prawa. Przewidziana w art. 30 ust. 2 ustawy możliwość umorzenia należności z tytułu alimentów jest formą najdalej idącej ulgi w spłacie należności wobec funduszu alimentacyjnego, dlatego też umorzenie stanowi instytucję o charakterze wyjątkowym i powinno mieć miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa dłużnika nie pozwala na wywiązywanie się nawet w najmniejszym stopniu z ciążącego na nim obowiązku Rozpoznając wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (wraz z odsetkami), organ wydaje decyzję, która zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie: "organ może umorzyć". Umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego należy do fakultatywnych form pomocy dłużnikom i organ może, lecz nie musi jej udzielić w przypadku ustalenia, że występują przesłanki wymienione w art. 30 ust. 2 ustawy., a więc z przepisu tego nie wynika obowiązek udzielenia pomocy, w dodatku w zakresie precyzyjnie określonym przez dłużnika alimentacyjnego. Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych (lub odsetki od tych należności, jeżeli zostały także objęte przez wnioskodawcę przedmiotem żądania) w całości lub w części, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest jednak, że działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie przez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Należy też zaznaczyć, że umorzenie zobowiązania powinno nastąpić tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie miał wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek zaległości alimentacyjnych. Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu jej zgodności z prawem, bez wnikania w celowość rozstrzygnięcia w niej zawartego. Kontrola ta ma ustalić, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. O ile stanowisku organu nie można przypisać cech dowolności, a więc gdy ma ono oparcie w zgromadzonym materiale, jest umotywowane i logicznie poprawne, to podważenie go w postępowaniu sądowym nie jest dopuszczalne. W ocenie Sądu organy obu instancji nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i dokonały prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy. Prawidłowo ustalone okoliczności sprawy upoważniały do wniosków przedstawionych w decyzjach organów obu instancji. Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Żądanie skarżącego zostało bowiem rozpatrzone przy uwzględnieniu sytuacji życiowej przez niego przedstawionej, a wniosków wyciągniętych na tej podstawie nie można uznać za dowolne. Zasadnie organy przyjęły, że dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązywać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Oceniając wniosek o umorzenie zadłużenia skarżącego należy mieć na względzie, że wprawdzie skarżący przebywa w Zakładzie Karnym i nie wykonuje obecnie odpłatnej pracy, jednak w przyszłości może starać się o możliwość odpłatnego zatrudnienia i tym samym dokonywać spłaty zadłużenia. Z pisma ZK w K. z dnia 24 czerwca 2019 r. wynika, że skarżący był zatrudniony nieodpłatnie od 7 czerwca 2018 r. do 1 sierpnia 2018 r., natomiast dyrektor jednostki penitencjarnej rozpatrzył odmownie prośbę o zatrudnienie w firmie zewnętrznej z uwagi na zbyt odległy okres pozostający do zakończenia odbywania kary pozbawienia wolności w stosunku do całości okresu jej wymierzenia. Nie można zatem wykluczyć, że skarżący otrzyma w przyszłości zgodę dyrektora jednostki penitencjarnej i podejmie odpłatną pracę w warunkach odbywania kary pozbawienia wolności, przy uwzględnieniu krótszego okresu pozostałego do zakończenia odbywania kary pozbawienia wolności. Jak wynika z zaświadczenia ZK nr 1 w Ł. z dnia [...] czerwca 2019 r., skarżący odbywa karę pozbawienia wolności od 23 listopada 2017 r., a zakończenie jej odbywania przewidziane jest na dzień 4 grudnia 2021 r. Po opuszczeniu Zakładu Karnego, sytuacja dochodowa skarżącego może ulec zmianie, gdyż jest on osobą zdrową i zdolną do podjęcia pracy. Skarżący ma [...] lata, jest osobą w wieku aktywności zawodowej i nie wskazał żadnych schorzeń, które uniemożliwiałyby mu podjęcie zatrudnienia. Po opuszczeniu Zakładu Karnego skarżący będzie miał zatem możliwość podjęcia pracy zarobkowej pozwalającej na spłatę zaległości alimentacyjnych. Organy administracji w rozpatrywanej sprawie przedstawiły swoje stanowisko w oparciu o całokształt materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a. oraz w sposób wyczerpujący i logiczny. Należy wskazać, że nie może stanowić wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącego odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych przez prawo działań. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja, będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. Uznanie takiej sytuacji za wyjątkową prowadziłoby bowiem do tego, że naganne działanie dłużnika, sprzeczne z normami karnymi, byłoby dodatkowo premiowane umarzaniem zaległości z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uprzednio wypłaconych na koszt podatników (wyrok WSA w Łodzi z dnia 12 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1111/10, wyroki NSA z dnia 14 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1166/09, z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 544/07 - opublikowane na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych mogłoby być odebrane jako forma zachęcania innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci w sytuacji, gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z jego działań i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje. Z informacji organu pierwszej instancji o długu na dzień 22 lipca 2019 r. wynika, że skarżącemu pozostało do spłaty 94.369,49 zł (w tym: wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego – 59.066,67 zł, odsetki – 25.472,26 zł, razem 84.538,93 zł; wypłacone zaliczki alimentacyjne – 3.412,50 zł; należności wierzyciela alimentacyjnego – 6.418,06 zł), natomiast suma wpłat ze strony skarżącego wyniosła jedynie – 320,46 zł (wpłata na fundusz alimentacyjny przez komornika w dniu 18 września 2017 r. w kwocie 70,23 zł oraz wpłata na fundusz alimentacyjny przez komornika w dniu 29 grudnia 2017 r. w kwocie 250,23 zł). W zaświadczeniu o bezskuteczności egzekucji alimentów z 7 sierpnia 2018 r. komornik sądowy przy SR w D. stwierdził, że dłużnik nie pobiera stałych świadczeń i nie uzyskuje stałych dochodów. Należy jednak zauważyć, że sama sytuacja materialna, w tym wysokie zadłużenie, nie może przesądzać za zasadnością umorzenia należności wypłaconych osobie uprawnionej. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są osobie uprawnionej, D. B. (urodzonej [...] maja 2006 r.) od października 2008 r., a mianowicie od 20 października 2008 r. do 12 lipca 2019 r. wypłacono łącznie 59.066, 67 zł, w tym od października 2008 r. do września 2010 r. wypłacano po 250 zł miesięcznie, a następnie po 500 zł miesięcznie. Podstawę wypłaty stanowi wyrok z dnia [...] sierpnia 2010 r. sygn. akt [...] Sądu Rejonowego w D., który podwyższył alimenty ustalone ugodą, zawartą w dniu [...] lipca 2007 r. sygn. akt [...], na rzecz córki skarżącego z kwoty 250 zł do kwoty 500 zł miesięcznie. Skarżący posiada też zadłużenie z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłacanych w okresie 2007/2008 w wysokości 3.412,50 zł oraz zadłużenie wobec wierzycielki w wysokości 6.418,06 zł. Całkowita wysokość zadłużenia spowodowana została zatem wieloletnim brakiem uiszczania przez skarżącego świadczeń alimentacyjnych na rzecz małoletniej córki. Odnosząc się do zarzutu nierozważenia kwestii odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty zaległości należy wskazać, że organ działa na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy na wniosek zainteresowanego. Skarżący wyraźnie wnioskował jedynie o umorzenie w całości zaległych należności, wskazując że "nie chce być nękany przez komornika" i "chce normalnie żyć na wolności". Poza tym w sytuacji, gdy skarżący obecnie nie osiąga żadnych dochodów i nie wiadomo kiedy je osiągnie, odroczenie terminu płatności i rozłożenie na raty nie jest możliwe. Natomiast odnosząc się do stwierdzenia skarżącego, że po odbyciu kary pozbawienia wolności "mając tak wysokie zadłużenie, nie będzie mógł normalnie żyć na wolności" organ zasadnie wskazał na treść art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Zatem, po odbyciu kary pozbawienia wolności skarżącemu organ może umorzyć 30, 50 lub nawet 100 % należności, jeżeli egzekucja wobec skarżącego będzie skuteczna przez podane wyżej okresy. Mając na uwadze powyższe, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.