I OSK 544/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska (spr.), Sędziowie NSA Małgorzata Borowiec, Joanna Runge-Lissowska, Protokolant Tomasz Zieliński, po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 23 stycznia 2007r. sygn. akt II SA/Bd 786/06 w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia należności wynikających z wypłaconej zaliczki alimentacyjnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. przyznaje od Skarbu Państwa na rzecz adwokata M. B. wynagrodzenie w kwocie 120 (sto dwadzieścia) złotych oraz należny podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 23 stycznia 2007 r. sygn. akt II SA/Bd 786/06, oddalił skargę W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] Nr [...], w przedmiocie umorzenia należności wynikających z wypłaconej zaliczki. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach: Prezydent Miasta B. decyzją z [...], Nr [...]. na podstawie art. 12 ust. 1 i art. 16 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) odmówił W. K. umorzenia należności, wynikających z wypłaconej na mocy decyzji nr [...] z dnia [...], zaliczki alimentacyjnej na dzieci D. K. i M. K.. Uzasadniając swoją decyzję organ pierwszej instancji wskazał, iż zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej, powiększonej o 5%. Rozpatrując wniosek W. K. organ pierwszej instancji wskazał ponadto, że w dniu 20 kwietnia 2006 r. wpłynął wniosek W. K. o umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej z uwagi na pobyt w Zakładzie Karnym w T.. Ponadto organ zaznaczył, iż nie zachodzą przesłanki z art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, gdyż strona nie wykazała, aby sytuacja dochodowa i rodzinna uzasadniały umorzenie należności. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. – po rozpoznaniu odwołania W. K. – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji, podzielając ustalenia faktyczne i prawne Prezydenta Miasta B.. Jednocześnie Kolegium wskazało, że podnoszone w odwołaniu okoliczności, dla których wnosi odwołujący o umorzenie wypłaconej na rzecz dzieci zaliczki alimentacyjnej, nie zasługują na uwzględnienie i zastosowanie art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych..., tym bardziej że skarżący przebywa w Zakładzie Karnym gdzie ma całodzienne utrzymanie, natomiast po jego opuszczeniu winien podjąć zatrudnienie, co przyczyni się do polepszenia jego sytuacji życiowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T., skarżący przedstawił swoją trudną sytuację materialną podnosząc jednocześnie, iż nie uchyla się od spłaty rosnącego zadłużenia, jednakże jego możliwości finansowe, nawet biorąc pod uwagę, że pracuje w Zakładzie Karnym, nie wystarczą na zaspokojenie zaległości. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazał, iż w rozpatrywanej sprawie bezsporne pozostają okoliczności stanu faktycznego, spór odnosi się natomiast do interpretacji postanowień art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych..., określającego podstawy umorzenia wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, który stanowi, że "organ właściwy wierzyciela może umorzyć należność dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób". Posłużenie się przez ustawodawcę w tym przepisie zwrotem "może" wyraźnie wskazuje, że wydawane na jego podstawie decyzje administracyjne mają charakter uznaniowy. Nie oznacza to oczywiście, że mogą być one podejmowane w sposób dowolny. Organy administracji ograniczone są bowiem w tym zakresie postanowieniami przytoczonego przepisu wyraźnie wskazującego, że w tym zakresie powinno brać się pod uwagę sytuację dochodową osoby zobowiązanej i rodziny tych osób. Nie można jednak zapominać – zaznaczył Sąd – również o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Ponadto należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie na podstawie art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, powinno mieć miejsce tylko wówczas gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek zaliczek alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. W. Konik złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku zarzucając "naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 12 ust. 1 w zw. z art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych z dnia 22 kwietnia 2005 r. w zw. z art. 135 § 1 k.r. i op. – poprzez zaniechanie zastosowania unormowania umożliwiającego umorzenie skarżącemu pobranych zaliczek z tytułu alimentacji osób uprawnionych – a tym samym dokonanie błędnej wykładni prawa i powołanie się li tylko na unormowanie art. 133 k.r. i op. – podczas gdy w zaistniałych okolicznościach faktycznych, które pozostają bezsporne, możliwości materialne skarżącego pozostają znikome, a sytuacja ujawniona w trakcie postępowania winna spowodować uwzględnienie wniosku zainteresowanego w trybie art. 16 powołanej ustawy". W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie przez Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonego wyroku oraz o merytoryczne rozstrzygnięcie skargi kasacyjnej, jej uwzględnienie i finalnie, zmianę ww. orzeczenia co do meritum, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Ponadto wniesiono o zasądzenie na rzecz pełnomocnika wyznaczonego z urzędu kosztów udzielonej pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym, które nie zostały uiszczone w jakiejkolwiek części. Uzasadniając skargę kasacyjną podniesiono brak uwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji okoliczności dotyczących zobowiązanego, tj. jego sytuacji materialnej, która jest trudna i niezależna od samego skarżącego. Jednocześnie wskazano, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przywołał przepis art. 133 k.r. i op., podnosząc argumentacje zmierzającą do wykazania, że na skarżącym ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny, zaś okoliczność, iż odbywa on długotrwałą karę pozbawienia wolności nie może chronić go przed obowiązkami i ich konsekwencjami płynącymi ze zobowiązań natury rodzinnej. Sąd pierwszej instancji podniósł nadto, że okoliczność związana z przebywaniem na terenie placówki penitencjarnej pozostaje okolicznością przez skarżącego zawinioną – wobec czego odmówić należy racji jego wywodom dotyczącym sytuacji materialnej. Powyższy akapit – co należy zaznaczyć – stanowi właściwe merytoryczne podsumowanie analizy prawnej dokonanej przez WSA, czego konsekwencją pozostają poniższe uwagi skarżącego, otóż wydawać by się mogło, iż słusznym pozostaje fakt dokonania przez Sąd pierwszej instancji wykładni spornego przepisu art. 16 cytowanej ustawy w oparciu o stosowne regulacje k.r. i op. jako aktu prawnego natury ogólnej, który nakłada na obywateli szczególne obowiązki płynące ze zobowiązań rodzinnych. Jednakowoż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy czyniąc zadość systemowemu ujęciu danej normy, zaniechał jednocześnie postrzegania problemu poprzez pryzmat szeroki, tj. zaniechał jakiegokolwiek odniesienia się do kwestii szczególnych, poprzestając jedynie na stwierdzeniu, iż na rodzicu/ojcu ciąży obowiązek alimentacyjny, z którego należy się wywiązać. Jednakże w ocenie skarżącego wysokość zobowiązań alimentacyjnych oraz sposób ich łożenia na uprawnionych określa się, biorąc pod uwagę nie tylko potrzeby owych uprawnionych osób, ale również możliwości zobowiązanych, W związku z tym Sąd powinien odnieść się również do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionej podstawy i w związku z tym podlegała oddaleniu. Dokonana bowiem przez Sąd pierwszej instancji wykładnia przepisu art. 16 powołanej ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych jest prawidłowa. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, iż przepis art. 12 ust. 1 ww. ustawy stanowi o obowiązku dłużnika alimentacyjnego, zwrotu organowi wypłaconych kwot zaliczek alimentacyjnych powiększonych o 5%. Przepis ten nie był przez Sąd stosowany i nie mógł być stosowany, a więc nie został naruszony poprzez jego błędną wykładnię. Odnośnie zaś art. 16 to jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, zastosowanie tego przepisu ma charakter uznaniowy, a organy nie przekroczyły granic tego uznania. Przepis ten odwołuje się ogólnie do m.in. sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. W ocenie Sądu pierwszej instancji organy zasadnie uznały, iż sytuacja dochodowa skarżącego została wywołana jego zamierzonym działaniem i nie może on skorzystać z przywileju umorzenia kwot alimentacyjnych płaconych zamiast skarżącego z budżetu państwa. Stanowisko to jest prawidłowe. Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, to na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny. Podniesione w skardze kasacyjnej okoliczności dotyczące ograniczonych możliwości zarobkowych i majątkowych skarżącego w kontekście art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie mogą być uwzględnione w niniejszym postępowaniu. Postępowanie to dotyczy bowiem wykonania już ustalonego w określonej wysokości obowiązku alimentacyjnego. Natomiast powołany art. 135 k.r. i op. do ustalenia takiego obowiązku, czy to po raz pierwszy, czy też w przypadku art. 138 k.r. i op. – do zmiany wysokości alimentów (ich podwyższenia lub obniżenia), nie może on zatem stanowić podstawy do umorzenia wypłaconej już zaliczki alimentacyjnej. Z tych wszystkich względów uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionej podstawy, Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 ustawy o postępowaniu przed sąM.i administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Sąd orzekł na mocy art. 250 ww. ustawy w zw. z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. b oraz § 19 pkt 1 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).