IV SA/Wr 48/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędziowie: Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca), Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 24 października 2023 r. nr SKO 4532.311.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skalę w całości. Przedmiotem skargi P. K. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 24 października 2023 r. (nr SKO 4532.311.2023) wydana w przedmiocie odmowy ustalenia stronie świadczenia pielęgnacyjnego, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.). Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wydania tej decyzji wynika, że w dnu 16 maja 2023 r. wnioskodawca wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką (B. K.), uznaną na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 25 listopada 2019 r. za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Decyzją z dnia 3 sierpnia 2023 r. (nr DZSW/SP/007362/22023), wydaną na podstawie art. 17, art. 20, art. 24 i art. 32 ust. 1d u.ś.r. Prezydent Wrocławia (dalej: organ pierwszej instancji) odmówił stronie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W ramach przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego organ pierwszej instancji ustalił (na podstawie wywiadu środowiskowego oraz informacji uzyskanych od pracownika Działu Usług Opiekuńczych), że B. K. prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe ze względu na nadużywanie alkoholu przez wnioskodawcę i jego żonę. Matka strona od 2016 r. korzysta ze specjalistycznych usług opiekuńczych w wymiarze 3 godzin w ramach 5 dni roboczych w tygodniu oraz usług pielęgniarki środowiskowej 1 raz w tygodniu. Zakres tych usług to: uczenie i rozwijanie umiejętności niezbędnych do samodzielnego życia, pielęgnacja jako wspieranie procesu leczenia oraz pomoc mieszkaniowa, rehabilitacja i usprawnienie zaburzonych funkcji organizmu. W toku wywiadu środowiskowego pracownik socjalny stwierdził, że mimo oświadczeń strony o sprzątaniu, w mieszkaniu panuje nieporządek, podłoga lepi się od brudu, w kuchni znajdują się nieumyte naczynia, w łazience brudne ubrania oraz nieświeża toaleta (unosi się fetor moczu). Strona przyznała, że wraz z żoną spożywają w weekend piwo. Organ pierwszej instancji odnotował, że we wrześniu 2022 r. wnioskodawca zobowiązał się do przeprowadzenia remontu i posprzątania mieszkania, ale na dzień 14 czerwca 2023 r. czynności te nie zostały przez niego wykonane. B. K. została uznana na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 25 listopada 2019 r. za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji W przeszłości, w rodzinie prowadzona była Procedura Niebieskiej Karty, ponieważ istniało podejrzenie stosowania przez wnioskodawcę przemocy w stosunku do matki. Obecnie, sąsiedzi zgłaszają skargi i wnioski o eksmisję wnioskodawcy i jego żony z uwagi na nadużywanie przez małżonków alkoholu, nieprzestrzeganie ciszy nocnej, ani norm społecznych (z tych powodów częste są interwencje policji). W ocenie pracownika socjalnego, wątpliwe jest aby B. K. otrzymywała ze strony syna faktyczną, bezpośrednią opiekę o charakterze stałym. Wątpliwym jest również, aby strona była w ciągłej gotowości do niesienia opieki i pomocy. Zgodnie z tym co odnotował pracownik socjalny, jakkolwiek niewątpliwym jest, że matka strony wymaga pomocy opieki osób trzecich, to taką pomoc otrzymuje od pracowników Działu Usług Opiekuńczych. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ pierwszej instancji odmówił ustalenia stronie prawa do wnioskowanego świadczenia z uwagi na wątpliwości odnośnie do tego, czy wnioskodawca pozostaje w gotowości do sprawowania opieki nad matką, oraz, czy ta opieka sprawowana jest osobiście i rzetelnie (brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r.), nadto również, z tą argumentacją, że w sprawie nie został spełniony warunek w postaci wieku, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Od tej decyzji strona wniosła odwołanie. Powołaną na wstępie decyzją z dnia 24 października 2023 r., SKO, działając na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium zauważyło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z tych względów przyjąć należy, że w sprawie został spełniony warunek w postaci wymaganego orzeczenia o niepełnosprawności. Dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie ma natomiast przede wszystkim okoliczność, czy stopień i zakres sprawowanej przez stronę opieki nad matką uniemożliwia jej podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia. Jak dalej argumentował organ drugiej instancji, opieka strony nad matką nie ma charakteru stałego. SKO zwróciło uwagę, że zgodnie z twierdzeniami strony podniesionymi w odwołaniu, strona wspiera matkę przy ubieraniu i porannej oraz wieczornej toalecie, podaje leki i posiłki, towarzyszy podczas spożywania posiłków, odbywa wspólnie spacery. Tymczasem, takie czynności nie wskazują na istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej a czynnościami opiekuńczymi. Zaakcentowało, że matka strony prowadzi odrębne gospodarstwo domowe korzystając z czynności opiekuńczych w wymiarze 3 godzin przez 5 dni w tygodniu i pomocy pielęgniarki środowiskowej 1 raz w tygodniu, z czego nie zamierza rezygnować. Podsumowując SKO stwierdziło, że zakres i charakter opisanych przez stronę czynności opiekuńczych nie stanowi okoliczności która wykluczałaby aktywność zawodową i zarobkową strony, co przesądza o braku spełnienia zasadniczego warunku do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W treści skargi strona podniosła, że w wywiadzie szczegółowo opisano codzienne czynności, wykonywane przez skarżącego w ramach stałej, całodobowej opieki nad matką. Czynności te składają się na kompleksową opiekę i pomoc w zwykłych czynnościach dnia codziennego osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji. W ocenie skarżącego, Kolegium pochopnie wykluczyło zwykłe czynności życia codziennego z zakresu opieki i pomocy uzasadniającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jak argumentował skarżący, wszystkie te czynności są konieczne do tego, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia oraz zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Zdaniem strony, Kolegium nie zdołało podważyć -wynikającej z materiału dowodowego zgromadzonego przez organ pierwszej instancji – potrzeby sprawowania przez skarżącego całodobowej i kompleksowej opieki nad matką, ani też zbędności określonych czynności jakie skarżący wykonuje w ramach tej opieki. W skardze końcowo podniesiono, że rolą organów orzekających w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego (w skardze określonego jako "zasiłek pielęgnacyjny") nie jest weryfikacja samej potrzeby zapewnienia osobie niepełnosprawnej pomocy innych osób, albowiem w tej kwestii wypowiedział się wiążąco właściwy organ w orzeczeniu o niepełnosprawności, ale "weryfikacja zakresu tej pomocy wymagającego rezygnacji z zatrudnienia." W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Przesłanki warunkujące ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego reguluje ustawa o świadczeniach rodzinnych. Jak stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że znaczny stopień niepełnosprawności, w rozumieniu powyższego przepisu, oznacza m.in. całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnienia osób niepełnosprawnych). Skarżący, jako syn osoby wymagającej opieki, niewątpliwie należy do grona osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Warunkiem pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku o przyznanie mu tego świadczenia było uprzednie ustalenie przez organy administracji publicznej, że rezygnacja czy niepodejmowanie przez stronę zatrudnienia pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z rodzajem i częstotliwością czynności opiekuńczych, jakich wymaga matka strony i które uzyskuje od syna. Wymaga w tym miejscu jednocześnie zaakcentowania, że ocena wystąpienia wspomnianego związku przyczynowego jest koniecznym elementem postępowania w sprawie dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie oznacza kwestionowania przez organy zasadności wydania w stosunku do osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy administracji publicznej nie są uprawnione do podważania orzeczenia o niepełnosprawności, natomiast obowiązane są - w sprawach zainicjowanych wnioskami o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - do oceny, czy opieka spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. stała lub długotrwała i z uwagi na konieczność jej zapewnienia opiekun rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia. Nie każda bowiem osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniem niepełnosprawności wymaga opieki o takiej intensywności i charakterze, której zakres i rodzaj stanowi obiektywną przesłankę dla niepodejmowania (rezygnacji) zatrudnienia. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że nawet w sytuacji ustalenia, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki stałej lub długoterminowej, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie się należało opiekunowi jeżeli zakres jego opieki jest mniejszy niż tego wymaga osoba dotknięta niepełnosprawnością i legitymująca się wymaganym orzeczeniem, a jednocześnie, nie koliduje z podjęciem zatrudnienia. W nawiązaniu do treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wypada w tym miejscu przypomnieć, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest świadczeniem wypłacanym z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz świadczeniem stanowiącym rekompensatę za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16) Sąd, po analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego uznał, że przedstawiona w zaskarżonej decyzji ocena zebranych w sprawie dowodów nie przekracza zasady swobodnej oceny materiału dowodowego i jest uprawniona w świetle przyjętej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak wynika z akt sprawy, skarżący zamieszkuje wspólnie z matką oraz swoją małżonką. Małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwo domowe. B. K. na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 25 listopada 2019 r. została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Ostatnie zatrudnienia wnioskodawcy zakończyło się 31 grudnia 2020 r. Do 23 marca 2022 r. strona była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Ze znajdującego się w aktach sprawy, sporządzonego przez stronę harmonogramu codziennego zaangażowania w czynności opiekuńcze wynika, że: - w godzinach 9.00-9.30 strona podaje matce leki, kawę, śniadanie, pomaga przy porannej toalecie i zmienia pieluchę; - o godzinie 10.00 myje naczynia, robi pranie, przygotowuje obiad, wychodzi na zakupy, - w godzinach 13.30-14.00 strona podaje matce obiad, następnie sprząta po obiedzie. Jak również wynika z akt sprawy, matka strony od 2016 r. korzysta z usług opiekuńczych w wymiarze trzech godzin dziennie przez pięć dni w tygodniu oraz raz na tydzień z pomocy pielęgniarki środowiskowej. W zakres specjalistycznych usług wchodzą: uczenie i rozwijanie umiejętności niezbędnych do samodzielnego życia, pielęgnacja jako wspieranie procesu leczenia oraz pomoc mieszkaniowa, rehabilitacja fizyczna i usprawnienie zaburzonych funkcji organizmu. Matka strony chce zachować pomoc w postaci usług opiekuńczych. Prowadzi ona samodzielnie gospodarstwo domowe z powodu nadużywania przez syna i jego żonę alkoholu. Mając na uwadze zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w tym także, spostrzeżenia pracownika socjalnego odnośnie do stanu czystości mieszkania, za uprawniony i znajdujący potwierdzenie w zasadzie doświadczenia życiowego uznać należy wniosek organu zawarty w decyzji organu pierwszej instancji, że wymaganą pomoc matka strony otrzymuje przede wszystkim ze strony pracowników Działu Usług Opiekuńczych. Jednocześnie, Sąd nie kwestionuje prawdziwości przedstawionego w oświadczeniu z dnia 14 czerwca 2023 r. harmonogramu czynności, jakie strona wykonuje przy matce. Nadto, także opisu opiekuńczych przedstawionego w odwołaniu. W opinii Sądu natomiast, zakres tych czynności oraz ich charakter nie są wystarczające do tego by uznać, że opieka sprawowana przez stronę ma charakter opieki stałej lub długoterminowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tym względzie, Sąd w pełni podziela stanowisko SKO wyrażone w zaskarżonej decyzji, że wskazane przez stronę czynności opiekuńcze, w tym także twierdzenia zawarte w odwołaniu, że strona wspiera matkę przy ubieraniu oraz przy porannej i wieczornej toalecie, podaje leki i posiłki, towarzyszy podczas spożywania posiłków, odbywa wspólnie spacery, nie są wystarczające do uznania, że pomiędzy sprawowaną przez stronę opieką a brakiem aktywności zawodowej występuje związek przyczynowy. Podziela również Sąd przedstawioną w zaskarżonej decyzji argumentację organu ukierunkowaną na wykazanie, że opieka deklarowana przez osobę ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne nie może stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem zatrudnienia przez opiekuna. Opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego musi mieć charakter stały lub długoterminowy oraz być wykonywana osobiście. W podsumowaniu stwierdzić należy, że za nieuzasadniony ocenił Sąd zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz zaprezentowaną w skardze argumentację na poparcie tego zarzutu. Kwestia spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r oceniana jest ad casum. W sprawie, przeprowadzone postępowanie dowiodło tego, że skarżący nie spełnia przesłanek do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jako że deklarowane przez niego czynności opiekuńcze nie kolidują z podjęciem zatrudnienia w jednej z form wskazanych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Co ważne, czynności opiekuńcze jakich wymaga matka strony w dużym stopniu zapewnione są w ramach specjalistycznych usług opiekuńczych, z których matka strony nie chce zrezygnować na rzecz pełnej opieki ze strony syna. W ocenie Sądu, nie istnieje obiektywna przeszkoda dla której strona nie mogłaby podjąć zatrudnienia (zarobkowania) w ramach jednej z form z art. 3 pkt 22 u.ś.r., a podjęcie tego zatrudnienia, przy kontynuacji specjalistycznych usług opiekuńczych, nie odbędzie się kosztem jakości opieki nad matką ze strony skarżącego. Pomoc przy porannych czynnościach higienicznych, czy przygotowanie śniadania są czynnościami, które skarżący może wykonywać przed aktywnością zarobkową, a ugotowanie obiadu także nie stanowi takiej aktywności której strona nie mogłaby wykonywać w godzinach wolnych od zajęć zawodowych, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych w kraju. Także pomoc przy wieczornej toalecie nie stanowi przeszkody z powodu której strona nie mogłaby podjąć zatrudnienia w ramach z jednej z form wymienionych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Z tych względów, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) Sąd skargę w całości oddalił.