IV SA/Wr 502/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Ożóg po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w Wydziale IV w dniu 29 października 2010 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla decyzję I i II instancji, II. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji. Decyzją z dnia [...], nr [...] Prezydent Miasta W. na podstawie art. 104 kpa oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej: ustawa, odmówił S. D. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad H. W. D., urodzoną [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy, świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W dniu 22 kwietnia 2010 r. S. D. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, H. D. Ponieważ osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z H. D., orzeczono o odmowie przyznania wymienionego świadczenia. Od powyższej decyzji S. D. złożył odwołanie, wnosząc o uchylenie decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na matkę, albowiem fakt, że pozostaje ona w związku małżeńskim z człowiekiem, który ma już 85 lat i sam wymaga opieki może oznaczać, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy narusza zasadę współżycia społecznego i tym samym jest niesprawiedliwy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. decyzją z dnia [...], nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazano, że zasady przyznawania świadczeń rodzinnych w postaci świadczenia pielęgnacyjnego uregulowane zostały w ustawie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1a ustawy osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Stosownie do przepisu art. 17 ust. 5 ustawy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Wskazano, że wnioskiem z dnia 22 kwietnia 2010 r. S. D. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką H. D., urodzoną [...]. Jednocześnie okolicznością w sprawie bezsporną jest fakt, iż H. D. pozostaje w związku małżeńskim z H. D. Okoliczność ta, stosownie do wspomnianego art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy wyklucza możliwość przyznania S. D. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Odnosząc się do zarzutów wnoszącego odwołanie Kolegium stwierdziło, że nie mogą one zostać uwzględnione. Jednocześnie wskazano, że organy wydające decyzję w omawiane sprawie miały bezwzględny obowiązek stosowania obowiązujących przepisów ustawy. Z przepisów tych wynika zaś jednoznacznie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy). Na mocy tej regulacji nie ma prawnego znaczenia fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki sam może takiej opieki wymagać. W tym kontekście należy zauważyć, że w przypadku wątpliwości natury konstytucyjnej odnośnie obowiązujących przepisów, dopiero w wypadku zaskarżenia decyzji do sądu administracyjnego powstanie możliwość odstąpienia przez sąd od stosowania wadliwej normy prawnej stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia z uwagi na jej niezgodność z Konstytucją. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu S. D. wniósł o uchylenie powyższej decyzji z powodu niezgodności z Konstytucją art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy i przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego na matkę. Wskazał, że jego ojciec, z którym jego matka pozostaje w związku małżeńskim jest osobą w podeszłym wieku (85 lat) i wymaga stałej opieki z powodu licznych schorzeń. Zdaniem skarżącego w jego sytuacji mogło dojść do naruszenia art. 32 Konstytucji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie z powodów podanych w uzasadnieniu decyzji ostatecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z powodu opieki nad matką – H. D., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, która pozostaje w związku małżeńskim z H. D. Wskazać należy, że Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt P 38/09 umorzył postępowanie zainicjowane pytaniem prawnym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy: "czy przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy w zakresie, w jakim świadczenie rodzinne nie przysługuje osobom wymagającym opieki pozostającym w związku małżeńskim w sytuacji, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji". Powodem umorzenia postępowania był "brak związku funkcjonalnego między wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego i przedmiotem pytania prawnego." Trybunał stwierdził bowiem, że "sądy, na podstawie art. 8 Konstytucji, mogą bezpośrednio stosować ustawę zasadniczą. Powinny zatem dokonywać wykładni ustaw w zgodzie z Konstytucją. Dopiero gdy te zabiegi zakończą się niepowodzeniem, powstaje możliwość przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego". Tymczasem, czego sąd pytający nie wziął pod uwagę, "istnieje utrwalona i względnie jednolita praktyka interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy w sposób, który wychodzi naprzeciw wątpliwościom konstytucyjnym sądu pytającego". TK przywołał tu m. in. wyroki WSA w Olsztynie o sygn. akt II SA/Ol 60/09, II SA/Ol 61/09 i II SA/Ol 386/09 oraz wyroki NSA o sygn. akt I OSK 722/09 i I OSK 723/09. "We wskazanych orzeczeniach sądy administracyjne przyznawały bowiem pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji przed jego wykładnią językową, uznając, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie powinno być uznawane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w wypadku, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a osobą ubiegająca się o świadczenie jest ich dziecko". Sąd orzekający w omawianej sprawie podziela pogląd zawarty w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego, odnośnie do zgodnego z Konstytucją rozumienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy, którego potwierdzenie i rozwinięcie znajduje się także w przywołanych przez TK orzeczeniach sądów administracyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniach powołanych wyżej zauważył, iż stosownie do "art. 18 Konstytucji RP małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Niewątpliwie z przepisu tego można wywodzić obowiązek dokonywania takiej wykładni prawa, która nie stoi w sprzeczności z dobrem rodziny i małżeństwa. Tymczasem negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnym wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie mają również obowiązek – sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby (...), gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle wspomnianego już wyżej art. 18 Konstytucji RP Powyższe potwierdza również analiza treści art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. (...) Z podobnych przyczyn literalna wykładnia spornego przepisu kłóci się z treścią art. 32 Konstytucji RP (...)". Z akt administracyjnych sprawy wynika, że matka skarżącego posiada znaczny stopień niepełnosprawności (orzeczenie nr...). W odwołaniu i w skardze skarżący powołuje się jednakże na niezdolność i ojca – H. D. do samodzielnej egzystencji. W aktach sprawy brak jednak ustaleń określających sytuację zdrowotną H. D. Powyższe oznacza, że organy obu instancji powinny w związku z treścią przytoczonych wypowiedzi judykatury uzupełnić postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia zdolności do samodzielnej egzystencji współmałżonka H. D. Organy orzekające bez analizy wskazanych przez skarżącego okoliczności przyjęły jedynie, że osoba wymagająca opieki, tj. H. D. pozostaje w związku małżeńskim z H. D. Tego rodzaju konkluzja, oparta na prostej negacji argumentacji, podnoszonej przez wnioskodawcę, jest w świetle powyższego nieuprawniona i dowodzi naruszenia podstawowych reguł postępowania administracyjnego, określonych w art. 7 i art. 77 kpa. Rozpatrując ponownie sprawę należy ustalić jaka jest sytuacja współmałżonka H. D., w szczególności czy jest on osobą zdolną do samodzielnej egzystencji, czy też jak żona legitymuje się podobnym orzeczeniem o niepełnosprawności i wydać stosowne rozstrzygnięcie. Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 135 ustawy z dnia ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji wyroku. Orzeczenie o niewykonalności zaskarżonej decyzji oparto o art. 152 powołanego Prawa.