IV SA/Wr 566/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędzia WSA Katarzyna Radom, po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2024 r. w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Ł. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 26 czerwca 2023 r., nr SKO/RŚ-423/295/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Decyzją z 26 VI 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/295/2023) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej jako "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania Ł. T. (dalej jako "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Wojcieszów z dnia 26 IV 2023 r. (nr MOPS/ŚR/141/2023) odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką H. C. Powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy: Skarżący w dniu 6 III 2023 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką H. C. (ur. [...] r.). Do wniosku załączono orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Złotoryi z dnia 31 I 2023 r. stwierdzające, że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym z przyczyny oznaczonej symbolem 02-P i 05-R (choroby psychiczne i dysfunkcja narządu ruchu). Niepełnosprawność istnieje od 23-go roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datowano od 4 I 2023 r. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, w tym wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 24 III 2023 r., ustalono, że H. C. cierpi na zaburzenia psychotyczne podobne do schizofrenii, nerwicę, niedowład prawej kończyny górnej (uszkodzenie okołoporodowe), uszkodzenie splotu barkowego prawego i zwyrodnienie kręgosłupa. Była hospitalizowana z powodu zaburzeń psychicznych w latach 1997-1998. Przebywała też w 2022 r. w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym we W., gdzie pobrano jej nerkę do przeszczepu rodzinnego. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 20 XII 2022 r. stwierdzono, że matka skarżącego jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji do 31 XII 2024 r. z uwagi na stan narządu ruchu (datę powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalono na 1 XI 2022 r.). Ponadto ustalono, że H. C. nie jest w stanie wykonywać czynności związanych z dźwiganiem i dużym wysiłkiem fizycznym, tj. wieszaniem prania (włoży jednak pranie do pralki i włączy urządzenie), syn wiesza ubranie na dworze. Czynności takie jak mycie podłóg, przesuwanie mebli żeby pod nimi posprzątać, wieszanie firan wykonuje w zależności od stanu zdrowia. H. C. wybiera produkty w sklepie, które syn pakuje i zanosi do auta. Skarżący rozpala ponadto w piecu, przygotowuje i przynosi opał, jednakże matka skarżącego w razie potrzeby także rozpali w piecu i dołoży do pieca. Wskazano również, że matka skarżącego nie jest w stanie udać się do lekarza pierwszego kontaktu, ani do placówki zdrowotnej poza miejscem zamieszkania. Skarżący zawozi ją na wizyty. W przypadku gdy H. C. czuje się dobrze, może wejść samodzielnie po schodach do domu. W dniach, gdy jej samopoczucie jest gorsze, potrzebuje pomocy przy wchodzeniu po schodach do domu, czy lekarza. Podany przez skarżącego harmonogram dnia wygląda następująco: skarżący wstaje rano o godz. 7, rozpala w piecu (zimą ok. 7, wiosną i latem w późniejszych godzinach). Z kolei H. C. wstaje ok. godz. 9, w tym czasie syn przynosi opał, ewentualnie pojedzie na zakupy z przygotowaną przez matkę listą zakupów. H. C. przygotowuje samodzielnie śniadanie i kawę, którą spożywa ok. godz. 9:15 i 9:30. Ponadto wykonuje ona samodzielnie czynności higieniczne, samodzielnie się ubiera, porusza się po domu samodzielnie. Gdy matka gotuje obiad, skarżący pomaga przygotować poszczególne składniki (obiera ziemniaki i warzywa). Obiad spożywają ok. 13 – 13:30. Skarżący ponadto sprząta, wiesza pranie, rozpala w piecu. H. C. szykuje i przyjmuje leki samodzielnie, kropi oczy dwa razy dziennie samodzielnie. Po południu skarżący wykonuje w domu naprawy i remonty, spędza czas z małoletnim synem, który mieszka oddzielnie. Wieczorem skarżący i jego matka spożywają kolację, którą H. C. przygotowuje samodzielnie. W kąpieli matce pomaga córka M. T. Ustalono również, iż skarżący jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w Złotoryi od dnia 2 III 2023 r., bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Skarżący bywał też wcześniej zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w pewnych okresach czasu od 2 XII 2004 r. do 3 VIII 2020 r. H. C., poza skarżącym, ma jeszcze inne dzieci. P. T. przebywa za granicą; D. T. mieszka w W. i jest niepełnosprawny w stopniu znacznym; A. T. przebywa za granicą; M. T. mieszka w W., nie pracuje, wychowuje troje małoletnich dzieci, pomaga matce przy kąpieli i często ją odwiedza; K. T. przebywa za granicą. Ustalono również, że córka M. T., codziennie sprawuje opiekę nad matką, pomaga jej w sprzątaniu, przygotowuje posiłki, robi zakupy, pomaga przy kąpieli, w razie potrzeby jedzie do lekarza. Decyzją z dnia 26 IV 2023 r. (nr MOPS/ŚR/141/2023) organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej, nieprzerwanej opieki nad bliską osobą niepełnosprawną legitymującą się właściwym orzeczeniem. W ocenie organu I instancji H. C. jest osobą zdolną do samoobsługi, natomiast nie jest w stanie wykonywać powyższych czynności z powodu niepełnosprawności w stopniu znacznym. Niezdolność do samodzielnej egzystencji ma związek ze stanem narządu ruchu, ww. od urodzenia cierpi na niedowład prawej ręki (uszkodzenie okołoporodowe). Zdaniem organu I instancji, H. C. jak każda starsza osoba wymaga pomocy i wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, niemniej jednak zakres obowiązków, które wykonuje skarżący nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia. Brak jest bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a zakresem sprawowanej opieki. Sprawowana opieka nie pozbawia skarżącego możliwości podjęcia zatrudnienia. SKO, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z dnia 26 VI 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/295/2023), utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji odwoławczej powołano przepisy art. 17 ustawy z 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), dalej "uośr" oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Wyjaśniono, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie w przypadku gdy sprawowana opieka jest tego rodzaju, że wyklucza możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia lub wymusza rezygnację z pracy. Zdaniem SKO w okolicznościach sprawy taka sytuacja nie wystąpiła. Chociaż H. C. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego - to czynności z tym związane takie jak: pomoc w obieraniu ziemniaków czy warzyw, przyniesienie opału, wieszanie firan czy robienie prania, nie mogą w sposób oczywisty usprawiedliwiać tezy, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia czy też z niego zrezygnował, ze względu na konieczność opieki nad matką, która jest w znacznej mierze osobą samodzielną (sama gotuje, spożywa posiłki, porusza się, korzysta z toalety czy utrzymuje higienę osobistą). O tym, że opieka strony nie jest na tyle intensywna, iż jak twierdzi, uniemożliwia jej to wykonywanie zatrudnienia, świadczą również zeznania siostry skarżącego, a zarazem córki H. C. M. T. w trakcie przesłuchania w dniu 14 IV 2023 r. podała, że codziennie sprawuje opiekę nad mamą, pomaga jej w sprzątaniu, przygotowaniu posiłku, robieniu zakupów. Jeździ z mamą do lekarza i pomaga jej w kąpieli. Osoba ta ponadto nigdy nie pracowała i nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Zatem zakres pomocy matce, jaką świadczy córka, pokrywa się z zakresem pomocy, jaką deklaruje skarżący. W związku z tym, ewentualny podział obowiązków w prowadzeniu gospodarstwa domowego i pomocy matce, pomiędzy te osoby, tym bardziej świadczy o takiej możliwości gospodarowania własnym czasem przez skarżącego, że czas ten swobodnie może być poświęcony wykonywaniu pracy zawodowej. W skardze na decyzję SKO skarżący wniósł o: uchylenie decyzji organów obu instancji, zobowiązanie organów do realizacji wskazań; skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Zarzucono przy tym naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 uośr, poprzez: - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje; - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; 2) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącego. W motywach skargi podniesiono, że skarżący sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, co stanowi podstawę do przyznania świadczenia opiekuńczego. Siostra, M. T. nie sprawuje takiej opieki, gdyż sama jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym z uwagi na przeszczep nerki. Potwierdza to – zdaniem skarżącego - oświadczenie D. T. z dnia 14 IV 2023 r. Powołano się też na orzecznictwo sądów administracyjnych celem potwierdzenia, że istotne znaczenie w sprawie mogą też mieć czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bowiem mogą być one traktowane jako szeroko rozumiane czynności opiekuńcze. Tak samo pozostawanie "w ciągłej dyspozycji" wobec osobny niepełnosprawnej powinno być brane pod uwagę jako potwierdzenie stałości opieki. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymując zasadniczo argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Zgodnie z art. 17 ust. 1 uośr (według stanu prawnego na dzień wydania decyzji odwoławczej – Dz.U. z 2023 r., poz. 390), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a uośr, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b uośr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przy interpretacji art. 17 ust. 1b uośr należy wziąć pod uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13) stwierdził, że art. 17 ust. 1b uośr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U z 2014 r., poz. 1443). Rację mają organy obu instancji stwierdzając, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka w postaci konieczności sprawowania przez skarżącego stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy wymagającej z jego strony rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jakkolwiek przesłanka ta nie została ustawowo zdefiniowana, to jednak była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie sądów administracyjnych, w wyniku czego wykrystalizował się określony sposób jej rozumienia. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 uośr chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. W orzecznictwie trafnie podnosi się, że opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia. Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. wyrok NSA z 23 I 2024 r., I OSK 50/23 – publ. CBOSA). Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 uośr należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, gdyż wynika ona z obowiązku alimentacyjnego, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (zob. wyrok NSA z 9 I 2024 r., I OSK 2449/22 – publ. CBOSA). Warto też zaznaczyć, że sama nazwa określająca charakter świadczenia jako "pielęgnacyjny" sugeruje, że chodzi zasadniczo o opiekę pielęgnacyjną, związaną z ustaloną niepełnosprawnością. Z ustaleń faktycznych wynika, że matka skarżącego posiada znaczny stopień niepełnosprawności ustalony z uwagi na choroby psychiczne (tu: zaburzenia psychotyczne podobne do schizofrenii) i dysfunkcję narządu ruchu (tu: niedowład prawej kończyny górnej). Jak jednak wynikało z ustaleń wywiadu środowiskowego, matka skarżącego wykazuje duży stopień samodzielności. Jest bowiem osobą, która samodzielnie się porusza, sama korzysta z toalety (potrzebna jednak pomoc przy kąpieli) oraz samodzielnie przygotowuje i spożywa posiłki. Sama też szykuje i zażywa leki. Nie wykonuje natomiast prac związanych z dużym wysiłkiem. Natomiast zakres czynności wykonywanych przez skarżącego w ramach opieki to: przygotowanie drewna i rozpalenie w piecu, zrobienie zakupów, zmywanie naczyń i wykonywanie napraw oraz remontów w mieszkaniu. Mają one charakter zwykłych czynności życia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Sąd zwraca uwagę, że tego rodzaju czynności wykonują także osoby czynne zawodowo. Okoliczność zaś, że jedną z osób prowadzących gospodarstwo domowe jest osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym nie daje podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Nie negując zaangażowania skarżącego w prace związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i pomoc udzielaną matce, wskazać należy, że nie wypełniają one przesłanki braku możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy w związku ze sprawowaną opieką, a tego rodzaju przesłanka stanowi warunek konieczny przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższej oceny nie zmienia podnoszona przez skarżącego okoliczność, że w XII 2022 r. matka przewróciła się wychodząc z wanny. Tego rodzaju incydentalne zdarzenia, o ile nie wynikają z ogólnej dysfunkcji ruchowej, nie mogą przesądzać o przyznaniu przedmiotowego świadczenia. Trafnie przy tym zwrócono uwagę w decyzji odwoławczej, że w opiece nad matką skarżącego współuczestniczy również M. T., która - według oświadczenia z 14 IV 2023 r. – codziennie pomaga jej w sprzątaniu, gotowaniu, robieniu zakupów, przy kąpieli i wizytach lekarskich. Nie można przy tym zgodzić się z argumentacją skargi, jakoby oświadczenie to było niewiarygodne z uwagi na niepełnosprawność M. T. Wbrew twierdzeniom skargi z oświadczenia złożonego przez D. T. w dniu 14 IV 2023 r. wynika, że to on jest osoba niepełnosprawną, a nie jego siostra M. T. D. T. w żadnym stopniu nie zaprzeczał ani nie podważał twierdzeń M. T. dotyczących sprawowanej przez nią opieki nad matką H. C. W świetle powyższych okoliczności nie mogą zostać uwzględnione argumenty skargi podnoszące, że opieka zajmuje skarżącemu cały dzień i uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Z materiału dowodowego wynika, że matka skarżącego jest osobą w dużym stopniu samodzielną i nie wymaga na tyle absorbującej opieki, by wykluczała ona możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia. Nadto, skarżący dzieli opiekę z siostrą, co daje dodatkowe możliwości w zakresie organizacji czasu umożliwiającej podjęcie zatrudnienia. Organy nie naruszyły zatem przepisów postępowania, jak również prawidłowo zinterpretowały i zastosowały art. 17 ust. 1 pkt 4 uośr. Wobec powyższego Sąd orzekł na zasadzie art. 151 ppsa. Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.