IV SA/Wr 68/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Ewa Kamieniecka, sędzia WSA Alojzy Wyszkowski, Protokolant Krzysztof Erbel, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 5 lipca 2016 r. sprawy ze skargi E. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami oddala skargę w całości. Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] Prezydent W. przyznał E. A. (zwanej dalej wnioskodawczynią, stroną lub skarżącą) prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 620,00 złotych miesięcznie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad synem – D. A., na okres od 1 lipca 2013 r. do 31 października 2016 r. Powyższa decyzja została następnie zmieniona decyzją Prezydenta W. z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] w trybie art. 32 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.) w zw. z art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., zwanej dalej k.p.a.) w części dotyczącej wysokości pobieranego świadczenia, w ten sposób, że m.in. jego wysokość w okresie od 1 stycznia 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. została określona na kwotę 1200,00 złotych miesięcznie. W dniu 21 sierpnia 2015 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynęła informacja o zgonie D. A. w dniu 16 sierpnia 2015 r. Zawiadomieniem z dnia 1 września 2015 r. wnioskodawczyni została poinformowana o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze śmiercią osoby wymagającej opieki. Decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...] wydaną z na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. Prezydent W. uchylił swoją decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] wraz ze zmianami, stwierdzając w uzasadnieniu, że w związku ze śmiercią syna wnioskodawczyni, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje od dnia 17 sierpnia 2015 r. Kolejną decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...] wydaną z powołaniem się na przepisy art. 20 ust. 3 i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 6 – 9 u.ś.r., § 1 i § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne oraz art. 1 pkt 1 w zw. z art. 104 k.p.a., Prezydent W. uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres od 17 do 31 sierpnia 2015 r. w kwocie 560,00 złotych za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ, powołując się na art. 17 ust. 1 i 4 u.ś.r., wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. matce i ojcu w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne przysługujące za niepełne miesiące kalendarzowe wypłaca się w wysokości 1/30 świadczenia pielęgnacyjnego za każdy dzień. Należną kwotę świadczenia zaokrągla się do 10 groszy w górę. Według organu I instancji świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało stronie w związku z opieką nad synem od dnia następnego po dacie jego śmierci, tj. od dnia 17 sierpnia 2015 r. W tym zakresie organ podkreślił, że strona miała świadomość przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia oraz obowiązku niezwłocznego zawiadomienia o zmianach w sytuacji rodzinnej, mających wpływ na prawo do świadczenia, o czym została pouczona przy składaniu wniosku jak i w decyzji. Powinna zatem wiedzieć, że z powodu zgonu dziecka świadczenie nie będzie przysługiwało. W ocenie organu, świadczenie wypłacone za okres od 17 do 31 sierpnia 2015 r. należało uznać za nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdyż jego wypłata nastąpiła mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia, którą w niniejszej sprawie był zgon dziecka. W odwołaniu od decyzji pierwszo-instancyjnej strona podniosła , że świadczenie pielęgnacyjne wpłynęło na rachunek bankowy przed śmiercią syna. Ponoszone zaś wydatki na jego leczenie obejmowały koszty rehabilitacji, lekarstw i przejazdów, a także bieżące potrzeby. Natomiast zasiłek pogrzebowy pokrył tylko podstawowe opłaty związane z pochówkiem syna. Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W motywach decyzji ostatecznej organ II instancji wskazał, że z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wynika, że znajduje on zastosowanie w sytuacji, gdy w trakcie obowiązywania i realizacji prawidłowo wydanej decyzji zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego, skutkujące jego ustaniem, zawieszeniem lub zmniejszeniem, albo wpływające na jego realizację, uzasadniające wstrzymanie wypłaty w całości lub w części. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga – zdaniem Kolegium – spełnienia trzech przesłanek: zaistnienia po przyznaniu prawa do świadczenia okoliczności powodujących jego ustanie, zawieszenie albo zmniejszenie lub zmianę w zakresie jego realizacji, pouczenie osoby pobierającej świadczenie o tym, że zaistnienie określonych okoliczności wywołuje powyższe skutki prawne oraz ustalenie, że świadczeniobiorca wiedział o zaistnieniu okoliczności mającej wpływ na ustalanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymania ich wypłaty, a mimo to nie dopełnił obowiązku niezwłocznego zawiadomienia organu o ich wystąpieniu. W ocenie organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie wskazane okoliczności wystąpiły. Świadczenie pielęgnacyjne pobierane było przez wnioskodawczynię w związku z opieką nad synem. Wraz z jego śmiercią uprawnienie do świadczenia jednak ustało. Skarżąca zaś – mimo stosownego pouczenia o konieczności poinformowania organu o zmianach w sytuacji rodzinnej, mających wpływ na prawo do świadczenia – nie zawiadomiła niezwłocznie organu o zgonie dziecka. W takiej sytuacji świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w okresie od 17 do 31 sierpnia 2015 r. było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a jego wysokość została prawidłowo określona przez organ pierwszej instancji. Końcowo Kolegium wskazało , że z uwagi na szczególnie uzasadnione okoliczności strona może się ubiegać o przyznanie ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu , w której skarżąca podniosła, że wypłacone jej świadczenie nie ma charakteru nienależnie pobranego świadczenia. Wskazała ,że uwagi na zabieg medyczny przeprowadzony w lipcu 2015 r. zwiększyła się wysokość wydatków ponoszonych na leczenie syna. Świadczenie, które zostało wypłacone w pierwszej połowie sierpnia 2015 r. zostało przeznaczone na potrzeby bieżące, w tym także na drogie lekarstwa. Ponadto wydatkowano je również na pokrycie części kosztów pogrzebu. Według skarżącej nieuzasadnione było czynienie jej zarzutu, że nie zgłosiła śmierci syna w ośrodku pomocy społecznej, podczas gdy uczyniła to wkrótce po pogrzebie dziecka i czekała na stosowną decyzję, która otrzymała dopiero w połowie października 2015 r. Świadczenie za wrzesień 2015 r., które również zostało jej w międzyczasie wypłacone, w całości zwróciła do kasy ośrodka. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o jej oddalenie , podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji wraz z uzasadniającą ją argumentacją . Z kolei odnosząc się zarzutów skargi stwierdziło , że dla oceny legalności decyzji w przedmiocie nienależnego świadczenia decydujące znaczenie ma pobranie tego świadczenia świadomie po prawidłowym pouczeniu o zasadach jego wypłacania. Dysponując zatem informacją istotną dla istnienia prawa do świadczenia, strona winna niezwłocznie poinformować organ o śmierci syna, aby uchronić się od konieczności zwrotu należności. Okoliczność, że świadczenie zostało już spożytkowane na potrzeby syna nie miało wpływu na uznanie go za nienależnie pobrane za okres, w którym już nie przysługiwało, o czym skarżąca wiedziała. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje bowiem również za niepełne miesiące i wypłaca się je częściowo, za każdy dzień. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kognicja sądu administracyjnego ogranicza się wyłącznie do badania legalności zaskarżonych aktów administracyjnych, rozumianej jako zgodność z przepisami prawa materialnego i procesowego , o czym stanowi przepis art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014r. poz.1647 ze zm. ). A zatem negatywna ocena zaskarżonych do sądu administracyjnego decyzji, pod kątem zgodności z prawem powoduje konieczność wyeliminowania ich z obrotu prawnego i ponowne rozpatrzenie sprawy przez właściwe organy z uwzględnieniem wytycznych zawartych w uzasadnieniu wydanego w sprawie wyroku, co wynika z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tj. Dz. U. z 2016r. poz.718 ) zwanej dalej p.p.s.a. . Wskazać również należy ,że rozstrzygając daną sprawę, sąd administracyjny nie jest skrępowany wyartykułowanymi w skardze zarzutami i sformułowanymi w niej wnioskami , lecz ocenia ją w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy , o czym stanowi art.134 § 1 p.p.s.a. Oceniając zatem wyłącznie pod takim kątem zaskarżoną decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził ,że nie jest ona obarczoną wadą , skutkującą koniecznością wyeliminowania jej z obrotu prawnego , wydano ją bowiem po poprawnie przeprowadzonym postępowaniu i zastosowano przepisy prawa materialnego zgodne z przedmiotem sprawy. Podstawę materialną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2015 r., poz. 114, zwanej dalej w skrócie u.ś.r.) , której art. 30 ust. 1 u.ś.r., przewiduje ,że osoba, która pobrała nienależne świadczenie, jest zobowiązana do ich zwrotu. Przy czym w myśl ust. 2 pkt 1 cytowanego przepisu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak wynika dalej z ust.8 art.30 u.ś.r. kwoty świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2, podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty . W orzecznictwie sądowo-administracyjnym ugruntowany jest pogląd , według którego "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy także osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 1190/12, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09 oraz z dnia 24 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 593/08, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt IV SA/Po 331/08 – orzeczenia dostępne w centralnej bazie orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wynika z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub z innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. A zatem istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie wsparcia w czasie sprawowania osobistej opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Prowadzi to do wniosku, że możliwość korzystania z tej formy pomocy istnieje tak długo, jak długo osoba niepełnosprawna wymaga sprawowania nad nią opieki. Osoba sprawująca opiekę traci prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w momencie zaistnienia zdarzeń mających wpływ na przesłanki do jego ustalenia. Do takich zdarzeń – w ocenie Sadu – należy z całą pewnością zaliczyć śmierć osoby wymagającej opieki. W stanie faktycznym niniejszej sprawy prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego - decyzją organu pierwszej instancji z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], zmienionej następnie decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...], w kwocie 1200,00 złotych w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. - w związku z koniecznością opieki nad synem D. ustało na skutek śmiercią w dniu 16 sierpnia 2015 r. Zatem od dnia 17 sierpnia 2015 r. skarżąca nie spełniała już przesłanek do otrzymywania wskazanego świadczenia, czego potwierdzeniem była decyzja Prezydenta W. z dnia [...] października 2015 r., nr [...] orzekająca o uchyleniu – w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r. – decyzji przyznającej świadczenie wraz z jej zmianami. Wobec ustania prawa do świadczenia w trakcie miesiąca kalendarzowego należało wziąć pod uwagę treść art. 17 ust. 4 u.ś.r. zgodnie z którym, świadczenie pielęgnacyjne przysługujące za niepełne miesiące kalendarzowe wypłaca się w wysokości 1/30 świadczenia pielęgnacyjnego za każdy dzień, a kwotę należną zaokrągla się do 10 groszy w górę. Skarżąca uprawniona więc była do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego za sierpień 2015 r. w wysokości 640,00 złotych. W pozostałym zaś zakresie, obejmującym kwotę 560,00 złotych, należność winna zostać zwrócona jako świadczenie nieleżenie pobrane. Zostało ono bowiem wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a skarżąca była pouczona o sytuacjach powodujących utratę uprawnienia do jego pobierania. Jak wynika bowiem z treści pouczenia zawartego w decyzji z dnia [...] czerwca 2013 r., strona została poinformowana o ciążącym na niej obowiązku niezwłocznego zawiadomienia organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia i o konsekwencjach ewentualnego zaniechania dokonania takiego zgłoszenia. W takiej sytuacji bez wpływu na wynik sprawy pozostawały podnoszone przez skarżącą okoliczności, że zaskarżona decyzja została wydana dopiero w połowie października 2015, a świadczenie pielęgnacyjne zostało wypłacone przed śmiercią syna i w całości spożytkowane na jego potrzeby. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustało od dnia 17 sierpnia 2015 r. i nie było w żaden sposób uzależnione od wydania stosownej decyzji w tym zakresie, czy też uprzedniego wypłacenia świadczenia za pełny miesiąc kalendarzowy. Niekwestionowane jest przy tym, że środki pieniężne zostały przeznaczone wyłącznie na potrzeby związane z chorobą i pogrzebem syna. Jednakże fakt ten nie mógł prowadzić do uznania, że świadczenie stało się przez to należne, zwłaszcza, że obowiązujące przepisy przewidują możliwość jego wypłaty, a więc i zwrotu, za niepełne miesiące kalendarzowe. Podkreślić również należy, że podnoszone przez stronę okoliczności związane z jej aktualną sytuacją osobistą i majątkową nie mogą odnieść zamierzonego skutku prawnego w toku niniejszego postępowania, którego przedmiotem było jedynie przesądzenia, czy wypłacone świadczenie było nienależnie pobrane. Nie oznacza to, jednak , że strona nie może się na nie powołać w ramach odrębnego postępowania w sprawie zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., poprzez umorzenie należności łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. W tym jednak celu może się zwrócić ze stosownym , odrębnym wnioskiem adresowanym do Prezydenta W. po zakończeniu niniejszej sprawy. Reasumując dotychczasowe rozważania stwierdzić należało, że zaskarżona decyzji została wydana na podstawie prawidłowo ustalonych okoliczności faktycznych, a powołane przez organy obu instancji przepisy znajdowały zastosowanie w sprawie. Nie budzi wątpliwości, że skarżąca utraciła prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze śmiercią syna w dniu 16 sierpnia 2015 r. W takiej zaś sytuacji wypłacone świadczenie za okres od 17 do 31 sierpnia 2015 r. – wobec uprzedniego stosownego pouczenia strony – należało uznać za nienależnie pobrane. Z tych względów skarga przedstawia się jako nieuzasadniona , co obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny do jej oddalenia na podstawie art. 151 p.p.s.a.