III SA/Kr 1190/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie NSA Krystyna Kutzner WSA Barbara Pasternak Protokolant Monika Wójcik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi T. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia części kwoty głównej zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji oraz uchyla decyzję Burmistrza Gminy S z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zaskarżoną decyzją z dnia 21 czerwca 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania T. P., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Gminy S z dnia [...] 2012 r. nr [...] o umorzeniu części kwoty głównej zadłużenia w wysokości 306 zł, umorzeniu części odsetek od zadłużenia naliczonych od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty; rozłożeniu na 41 comiesięcznych rat po 153 zł pozostałej części kwoty głównej, w wysokości 6.273 zł. Jak wynika z akt administracyjnych niniejszej sprawy, decyzją z dnia [...] 2011r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza Gminy S orzekł o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego przez T. P. w okresie od dnia 1 listopada 2006 r. do dnia 31 października 2010 r. wraz z ustawowymi odsetkami. Pismem z dnia 4 stycznia 2012 r. T. P. zwrócił się do organu I instancji z wnioskiem o umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, opisując sytuację życiową swoją i swojej rodziny. Decyzją z dnia [...] 2012 r. organ I instancji orzekł o umorzeniu części kwoty głównej zadłużenia w wysokości 306 zł, umorzeniu części odsetek od zadłużenia; rozłożeniu na 41 comiesięcznych rat pozostałej części kwoty głównej. W trakcie postępowania organ ustalił dochody małżonków P. łącznie na kwotę 1687,19 zł, a wydatki, jakie ponosi rodzina na utrzymanie, leki i opał na kwotę 4890 zł. W odwołaniu od tej decyzji T. P., wniósł o jej uchylenie i ponowne rozpatrzenie sprawy, argumentując iż pobierał świadczenia w zaufaniu do organów państwa, które przyznały mu to świadczenie. Zdaniem odwołującego jego sytuacja zdrowotna i finansowa nie pozwala mu na spłatę tego zadłużenia, gdyż jego obecne wydatki przekraczają jego dochody Odwołujący zarzucił organowi I instancji nierzetelne wskazanie wydatków związanych z kosztami utrzymania stwierdzając, iż wydatki te zostały zaniżone. Decyzją z dnia 21 czerwca 2012 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. nr 98 z 2000r., poz. 1071 ze zm.), powoływanej dalej jako k.p.a. oraz art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Wyjaśniając motywy rozstrzygnięcia organ II instancji stwierdził, że T. P. prowadzi wspólnie z żoną gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania strony jest emerytura z ZUS w wysokości 935,37 zł oraz renta jego żony w kwocie 751,82 zł. Skarżący ma problemy zdrowotne, tj. wrzody na dwunastnicy, zastawkę aortalną, choroby z zaburzeniami rytmu serca, przebył operację nerki, ma początki choroby Alzheimera, bardzo słabe krążenie oraz nadczynność tarczycy. Stałe miesięczne wydatki, związane z eksploatacją mieszkania kształtują się na poziomie około 480 zł w tym energia elektryczna - 100 zł, leki - 200 zł, telefon - 30 zł, węgiel - 150 zł. Zdaniem Kolegium, sytuacja materialna strony w istocie jest trudna, jednakże łączny dochód w rodzinie skarżącego wynosi 1687,19 zł; dochód na osobę w rodzinie stanowi kwotę 843,53 zł, z kryterium dochodowe wynikające z ustawy wynosi 702 zł. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie T. P. wniósł o: stwierdzenie nieważności decyzji, jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej: 1. obrazę przepisów prawa materialnego - art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędne przyjęcie, iż w jego sytuacji nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami, podczas, gdy prawidłowa ocena sytuacji jego i jego rodziny jednoznacznie prowadzi do wniosku, ze zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny, 2. obrazę przepisów postępowania mającą istotny wpływ na rozstrzygniecie, poprzez niezebrania materiału dowodowego mającego być podstawą rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności nieprzeprowadzenie dowodów , o przeprowadzenie których wnioskował w toku postępowania tj. nieuwzględnienie wszystkich podanych przez niego wydatków, jaki ponosi z żoną na swoje comiesięczne utrzymanie, 3. obrazę przepisów postępowania mającą istotny wpływ na rozstrzygniecie, poprzez oparcie rozstrzygnięcia w sprawie na materiale niekompletnym z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów i brak rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wnikliwy, prawidłowy i wyczerpujący i uwzględnienie jedynie ponoszonych przez niego wydatków na prąd, 100 zł, na leki 200 zł, na telefon 30 zł, na węgiel 150 zł, a pominięcie wydatków ponoszonych przez niego na zakup artykułów spożywczych w kwocie 700 zł, artykułów gospodarstwa domowego 200 zł, środków czystości 100 zł, odzież 200 zł, gaz 60 zł, opłaty abonamentowej za telefon 37,90 zł, opały 1570 zł (na sezon) ubezpieczenia auta 426 zł, przeglądu technicznego, i paliwa w kwocie 150 zł. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało w całości stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a. Orzekanie - w myśl art. 135 P.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził, że zaskarżone orzeczenie narusza przepisy postępowania w stopniu skutkującym jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji orzekająca o umorzeniu części kwoty głównej zadłużenia w wysokości 306 zł, umorzeniu części odsetek od zadłużenia naliczonych od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty; rozłożeniu na 41 comiesięcznych rat po 153 zł pozostałej części kwoty głównej, w wysokości 6.273 zł. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowił art. 30 ust. 9 z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. ustawy o świadczeniach rodzinnych Dz. U. Nr 139 poz. 992 ze. zm.). Powołany przepis daje organowi możliwość, a nie obowiązek wydania pozytywnej decyzji o umorzeniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty, pod warunkiem że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja w tym przedmiocie oparta jest na uznaniu administracyjnym, co oznacza, że kontrola Sądu ogranicza się do oceny, czy wydając rozstrzygnięcie w trybie art.30 ust. 9 organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego w kontekście przesłanek art. 7 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze, podobnie jak i organ I instancji w sposób nienależyty i niedostateczny wyjaśniły podstawy faktyczne i prawne rozstrzygnięcia, wykraczając tym samym poza wskazane wyżej granice uznania administracyjnego. W motywach zaskarżonej decyzji organ orzekający skupił się w zasadzie na rozważaniach, dotyczących sytuacji finansowej strony, całkowicie pomijając ciężką sytuację zdrowotną skarżącego, wynikającą z licznych schorzeń oraz postępującej u skarżącego choroby Alzheimera. Dodatkowo zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy wbrew twierdzeniom skarżącego, określiły wydatki skarżącego na kwotę 480 zł, w tym: prąd 100 zł, leki 200 zł, telefon 30 zł, węgiel 150 zł. Dokonując tak skrupulatnych obliczeń, dotyczących wydatków związanych wyłącznie z utrzymaniem mieszkania, organ odwoławczy nie uwzględnił choćby wydatków na żywność, odzież, środki czystości. Zatem organ pominął, jak słusznie skarżący podnosi w skardze wydatki ponoszone przez niego na zakup artykułów spożywczych w kwocie 700 zł, artykułów gospodarstwa domowego 200 zł, środków czystości 100 zł, odzież 200 zł, gaz 60 zł, opłaty abonamentowej za telefon 37,90 zł, wydatki na opał 1570 zł (na sezon) ubezpieczenia auta 426 zł, przegląd techniczny i paliwo w kwocie 150 zł. W orzecznictwie podkreśla się, że przed wydaniem decyzji w trybie art. 30 ust. 9 ustawy, organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie miał wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy dochodzenie tychże świadczeń, uwzględniając całokształt sytuacji strony tak rodzinnej, dochodowej jak i zdrowotnej nie pozbawi strony zobowiązanej niezbędnych środków utrzymania (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 stycznia 2010 roku, sygn. akt I OSK 1051/09, z dnia 22 grudnia 2008 roku, sygn. akt I OSK 18/08, Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: WSA w Łodzi z dnia 28 października 2010 roku, sygn. akt II SA/Łd 742/10,WSA w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2009 roku, sygn. akt I SA/Wa 139/09, WSA – wszystkie wyroki dostępne na stronie internetowej: http//orzeczenia.nsa.gov.pl). Tego rodzaju rozważań brak zaś w treści zaskarżonej decyzji. W świetle powyższego należy stwierdzić, że w postępowaniu administracyjnym organy orzekające w przedmiotowej sprawie oparły rozstrzygnięcie na wadliwej ocenie sytuacji życiowej i finansowej skarżącego w kontekście przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności", o której mowa w art. 30 ust 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dodatkowo Sąd w trybie art. 134 P.p.s.a., uchylił decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Gminy S z dnia [...] 2011 r. znak: [...] o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Przede wszystkim podkreślić należy, że zgodnie z art. 30 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. Przedmiotowa decyzja została wydana [...] 2011 r. Decyzja ta nie została przez skarżącego zaskarżona, zatem stała się ostateczna. Tymczasem organ przedmiotową decyzją orzekł o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia 1 listopada 2006 r., znacznie wykraczając poza trzyletni okres przedawnienia. Nadto podkreślić należy, że w orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 26.01.2010 r., sygn. akt IV SA/Gl 398/09, wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 130/10, wyrok NSA z dnia 14.12.2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 276/09, wyrok NSA z dnia 24.03.2009 r., sygn. akt I OSK 593/08, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11.12.2008 r., sygn. akt IV SA/Po 331/08 – orzeczenia dostępne na stronie internetowej http//orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić należy, że dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych istotne znaczenie oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia wymagane jest łączne zaistnienie przesłanki subiektywnej, to znaczy świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że to świadczenie mu nie przysługuje. Żeby można na skarżącego nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. Podstawowym wyznacznikiem takiej wiedzy jest wykazanie skarżącemu, że został on o tym pouczony. Należyte poinformowanie skarżącego o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków stanowi jedną z podstawowych zasad każdego toczącego się postępowania administracyjnego. Przedmiotowa zasada została wyrażona expressis verbis w art. 9 kpa. W doktrynie mocno akcentuje się, że organ administracji publicznej jest obowiązany z urzędu udzielać informacji stronie. Jego bierność w tym zakresie stanowi naruszenie prawa. Tymczasem skarżący konsekwentnie zarówno przed organami administracji publicznej, jak i przed sądem podkreślał, że nie miał świadomości tego, że pobiera zasiłek pielęgnacyjny bez podstawy prawnej. Wręcz przeciwnie. Przez cały czas twierdził, że był przekonany, że skoro odpowiednie organy przyznały mu zasiłek pielęgnacyjny, to zasiłek ten mu się należy. Zatem organ administracji tym samym nie wykazał w należyty sposób zaistnienia po stronie skarżącej elementu subiektywnego w postaci intencjonalnego działania nakierowanego na uzyskanie przez nią nienależnego świadczenia. Wskazać również należy, że to na organach administracji spoczywa obowiązek znajomości prawa i to one powinny były się zorientować, że skarżącemu nie przysługuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Nadto organy nie wykazały faktu prawidłowego pouczenia skarżącego o konsekwencjach wynikających ze złożonego przez niego wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Nie stanowi bowiem przedmiotowego pouczenia wyjaśnienie zamieszczone u dołu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż nie było ono dla strony na tyle zrozumiałe, aby mogła ona dowiedzieć się z niego w sposób niebudzący wątpliwości, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje jej. Poza tym skarżący składając przedmiotowy wniosek do organu I instancji nie otrzymał jego kserokopii dla zapoznania się z nim w domu. Ponownie rozpoznając przedmiotową sprawę organ I instancji powinien w sposób dokładny ustalić stan faktyczny sprawy, przede wszystkim w odniesieniu do ewentualnego zaistnienia po stronie skarżącej świadomości pobierania zasiłku pielęgnacyjnego w złej wierze. Ponadto organ winien mieć nadto na uwadze wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została dokonana przez Sąd w niniejszym postępowaniu. W szczególności należy jeszcze raz podkreślić, że niezbędnymi składnikami umożliwiającymi obciążenie skarżącego obowiązkiem zwrotu pobranego przez nią zasiłku pielęgnacyjnego są: element obiektywny oraz subiektywny poboru świadczenia. Reasumując Sąd uznał, że w niniejszej sprawie zaistniały podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji a także decyzji z dnia [...] 2011 r. znak: [...] o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. z uwagi na naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tego też względu Sąd orzekł jak sentencji wyroku.