IV SA/Wr 690/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Lidia Serwiniowska (spr.), Sędziowie sędzia NSA Julia Szczygielska, asesor WSA Wojciech Śnieżyński, Protokolant starszy inspektor sądowy Jolanta Pociejowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 6 marca 2018 r. sprawy ze skargi R. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Zaskarżoną decyzją z dnia 9 sierpnia 2017 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania R. T. (dalej: strona, skarżący), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta W. przez Starszego Administratora w Dziale Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia 6 czerwca 2017 r., nr [...], odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną – I. T. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji, opisaną wyżej decyzją, odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną. W odwołaniu strona podniosła, że jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad żoną. Odwołujący się dodał, że ojciec jego żony jest osobą aktywną zawodowo, zaś matka żony jest osobą schorowaną i nie jest w stanie sprawować opieki nad córką, choć wskazał jednocześnie, iż sprawuje ona opiekę nad swoim ojcem, który posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm.; zwanej dalej ustawą), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 3 pkt 21 ustawy, ilekroć w tym akcie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza to: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zauważono, że świadczenie pielęgnacyjne, mające na celu częściowe zrekompensowanie uszczerbku w budżecie osoby rezygnującej z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, adresowane jest przede wszystkim do osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowi natomiast, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Analogiczne powinności w stosunku do małżonków przewidują przepisy art. 23 i art. 27 zd. pierwsze k.r.o. Z ich treści wynika, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie i są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 23 k.r.o.) oraz są zobowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 27 zd. pierwsze k.r.o.). Pomimo tego, że k.r.o. nie przewiduje wprost istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami to, zdaniem Kolegium, wynikający z przepisów art. 23 i art. 27 zd. pierwsze tego aktu normatywnego, obowiązek wzajemnej pomocy małżonków, w tym obowiązek łożenia na utrzymanie współmałżonka, uzasadnia uwzględnienie tych przepisów przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, obok przepisów art. 128 i art. 129 § 1 k.r.o. Prawnie dopuszczalne jest zatem, w ocenie Kolegium, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka, co potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych, które wskazują, że współmałżonek jest inną osobą, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Dalej Kolegium wskazało, że stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uwzględniając powyższe Kolegium wskazało, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżący jest mężem I. T., która jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący sprawuje nad swoją żoną opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. Ustaleń tych nie kwestionuje także organ I instancji. Niemniej jednak, mając na uwadze treść art. 17 ust. 1a ustawy, skarżącemu nie może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną gdyż rodzice jego żony żyją oraz nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w pierwszej kolejności osobom spokrewnionym z osobą wymagającą opieki w stopniu pierwszym. W ocenie organu, argumenty wskazane w odwołaniu - w świetle art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy pozostają bez wpływu na wynik sprawy. Kolegium podkreśliło, że uwarunkowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego istnieniem obiektywnych kryteriów i zasad ich udzielania pozbawia organ administracji możliwości przyznawania tego świadczenia z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego, czy słuszności, nawet w sytuacji wystąpienia trudnych sytuacji życiowych dotyczących rodziny wnioskodawcy. Żadne inne niż wymienione w ustawie kryteria nie mogą decydować o przyznaniu prawa do tego świadczenia a ich niespełnienie nakłada na organ obowiązek wydania decyzji odmownej. W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie: 1) art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 17 ust. 1a ustawy, poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy została ona wydana z naruszeniem prawa materialnego; 2) art. 17 ust. 1 pkt 4, w związku z art. 17 ust. 1a ustawy, poprzez zastosowanie wykładni literalnej tych przepisów w sytuacji, gdy jej zastosowanie prowadzi do naruszenia konstytucyjnych zasad: równości, praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych (art. 18 i 32 Konstytucji RP); 3) art. 17 ust. 1a ustawy, poprzez stwierdzenie, że unormowanie to ma zastosowanie także do małżonka osoby niepełnosprawnej. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji "w kierunku uwzględnienia odwołania", ewentualnie - o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił własną wykładnię art. 17 ust. 1a ustawy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, argumentując jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2017, poz. 1369, dalej p.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że jest ona niezasadna, ponieważ zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie naruszają prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 i ust. 1a wymienionej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powołany przepis w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl natomiast art. 17 ust. 1a powołanej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić przy tym należy, że w myśl art. 128 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przy czym obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). W odniesieniu do powyższej kwestii należy, zdaniem Sądu, przyjąć literalną wykładnię tych przepisów ustawy, która wyłącza z kręgu osób uprawnionych krewnych w linii bocznej w sytuacji nieziszczenia się przesłanek z art. 17 ust. 1a ustawy. Przenosząc powyższe przepisy prawa na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że bezspornym jest, że żona skarżącego jest osobą niepełnosprawną, o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz, że na skarżącym, który sprawuje opiekę nad żoną, ciąży obowiązek alimentacyjny, a tym samym należy on do kategorii osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4. Powyższe ustalenia pozostają jednak bez wpływu na wynik zapadłego rozstrzygnięcia w kontekście prawidłowej - negatywnej oceny spełnienia przez skarżącego przesłanki określonej w art. 17 ust. 1a pkt 1. Przypomnieć należy, że przepis ten jednoznacznie stanowi, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie należącej do kategorii określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy (a do tej kategorii, jak już wyżej wskazano, zalicza się skarżący) uzależnione jest od ustalenia, że rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uściślenie dokonane przez ustawodawcę w tym przepisie jedynie wymienione w nim okoliczności pozwala uznać za przesłanki stanowiące o braku możliwości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej rodzica, do której to opieki rodzic jest zobowiązany w pierwszej kolejności zgodnie z ciążącym na nim obowiązkiem alimentacyjnym (art. 129 § 1 k.r.o.). Analiza akt niniejszej sprawy nie pozostawia tymczasem wątpliwości, że rodzice żony skarżącego żyją i nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności a zatem potencjalnie mogą sprawować opiekę nad córką. Jej ojciec jest osobą aktywną zawodowo, matka zaś choć schorowana, sprawuje opiekę nad swoimi rodzicami, w szczególności ojcem, który posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uwarunkowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego istnieniem obiektywnych kryteriów i zasad ich udzielania pozbawia organ administracji możliwości przyznawania tego świadczenia z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego, czy słuszności, nawet w sytuacji wystąpienia trudnych sytuacji życiowych dotyczących rodziny wnioskodawcy. Żadne inne niż wymienione w ustawie kryteria nie mogą decydować o przyznaniu prawa do tego świadczenia a ich niespełnienie nakłada na organ obowiązek wydania decyzji odmownej. Organ I instancji nie mógł zatem w niniejszej sprawie orzec w inny sposób, jak tylko odmówić przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Utrzymanie w mocy zaskarżoną decyzją rozstrzygnięcia o tej treści należy więc uznać za zasadne. W tym stanie rzeczy skargę należało oddalić, o czym na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono w sentencji wyroku.