IV SA/Wr 750/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ryszard Pęk (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński, Sędzia NSA Jolanta Sikorska, Protokolant Katarzyna Leśniowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 21 marca 2012 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] 2011 r. (nr [...]) ; II. orzeka, że zaskarżone decyzje nie podlegają wykonaniu; III. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz D.B. kwotę 100 zł (słownie: stu złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] 2011 r. (Nr [...]) odmawiającą D. B., zwanej dalej "skarżącą", świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu powyższej decyzji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wyjaśnił, że skarżąca złożyła wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej "ustawą o świadczeniu pieniężnym". Decyzją z dnia [...] 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącej przyznania powyższego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, utrzymując w mocy powyższą decyzję na skutek złożonego przez skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślił w uzasadnieniu, że dla wydania, na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, decyzji pozytywnej, konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek i ustalenie: • że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, • oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Następnie, na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów ustalił, że skarżąca została wysiedlona wraz z matką, siostrami: L. i T. oraz bratem ojca W. D., ciotką J. i ich dziećmi z własnego domu w miejscowości N. do miejscowości M. Po śmierci matki, która zginęła na poligonie wojskowym w N., skarżąca wraz z siostrami trafiła pod opiekę wuja, gdyż jej ojciec został deportowany na terytorium Niemiec. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powołał się następnie na wniosek złożony przez Z. D., w którym wskazał, że w związku z ciężką sytuacją materialną całej rodziny "(...) starsza siostra i starsze kuzynki dorabiały u Niemki pasając inwentarz". Powyższe – jak podkreślił – wskazywało na to, że praca skarżącej miała charakter przymusu ekonomicznego wynikającego z sytuacji życiowej (wysiedlenie) a nie przymusu administracyjnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wyjaśnił następnie, że nie neguje tego, że skarżąca podlegała represji w postaci wysiedlenia, lecz takie okoliczności nie zostały przewidziane w ustawie o świadczeniu pieniężnym jako uprawniające do ubiegania się o przyznanie świadczenia. Zmiana miejsca zamieszkania skarżącej w czasie okupacji była – jak podkreślił – spowodowana wysiedleniem a nie wywiezieniem do pracy przymusowej. W związku z powyższym brak było podstaw do twierdzenia, że skarżąca podlegała represjom określonym w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W podsumowaniu Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych za udowodnione przyjął wysiedlenie skarżącej i jej rodziny w czasie okupacji. Podkreślił jednak, że nie ma możliwości samodzielnego ustalania w jakich okolicznościach osoba składająca wniosek może nabyć uprawnienia z tytułu deportacji do pracy przymusowej, ponieważ art. 6 k.p.a nakłada na niego obowiązek działania wyłącznie na podstawie przepisów prawa. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła "o rozpatrzenie składanego wniosku o przyznanie dodatku do emerytury w związku z poszkodowaniem przez III Rzeszę i przymusowe wysiedlenie z terenu miejsca zamieszkania, na którym zrobiono niemiecki poligon". W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 24 lutego 2012 r. skarżąca podniosła dodatkowo, że po "wywiezieniu pod przymusem do M." i po tragicznej śmierci matki była zatrudniona u Niemki jako służąca i "przymusowo pracowała za wyżywienie bez zapłaty". Wojewódzki Sąd Administracyjny, uwzględniając skargę, miał na uwadze następujące okoliczności. Skarżąca domagała się przyznania świadczenia przewidzianego w art.1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Według art. 2 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym "represją" w rozumieniu ustawy jest "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945". W rozpoznawanej sprawie poza sporem pozostawała okoliczność przymusowego wysiedlenia skarżącej z miejscowości N. do miejscowości M. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmawiając skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przyjął jednak, że wysiedlenie skarżącej nie miało cech "deportacji", gdyż nie było spowodowane "wywiezieniem do pracy przymusowej". Ustalił przy tym, że praca jaką wykonywała skarżąca "miała charakter przymusu ekonomicznego wynikającego z sytuacji życiowej (wysiedlenie) a nie przymusu administracyjnego. Powyższe stanowisko należy jednak uznać w świetle zgromadzonego materiału dowodowego za przedwczesne i dowolne. W szczególności jako dowolne ocenić trzeba stanowisko zakładające, że praca skarżącej była wynikiem wyłącznie przymusu ekonomicznego, jeśli się weźmie pod uwagę to, że w czasie okupacji przymusem pracy objęci byli w niektórych przypadkach także małoletni (por. uzasadnienie uchwały 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. OPS 5/98, ONSA z 1999 r. nr 1, poz. 1). Zajmując tak kategoryczne stanowisko Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oparł się – jak wynika z uzasadnienia decyzji – wyłącznie na lakonicznym oświadczeniu złożonym przez Z. D. – nie analizując jednak szerzej okoliczności, które spowodowały, że 8 letnia w tym czasie skarżąca mieszkała i pracowała w gospodarstwie rolnym "u Niemki L.". Podkreślić następnie trzeba, że art. 2 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, zawierający definicję "deportacji", nie wymaga aby przymusowe wywiezienie nastąpiło "w celu deportacji", co oznacza, że zakresem tego terminu objęte mogą być również takie sytuacje, w których przymus podjęcia pracy miał miejsce także po wysiedleniu. Przy wykładni przepisu art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym należy mieć na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w postaci pracy przymusowej wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Pod wpływem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie sądowoadministracyjnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" łączona jest z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Przy tym wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy (tak m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 22 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 494/11, www.cbois.nsa.gov.pl). Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu nie można bowiem wykluczyć, że doszło do deportacji skarżącej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Z zaskarżonej decyzji nie wynika, by organ przeprowadził w odpowiednim zakresie postępowanie zmierzające do ustalenia stanu faktycznego. W szczególności opierając się wyłącznie na oświadczeniu złożonym przez Z.D., nie poddano analizie oświadczeń skarżącej co do przyczyn i okoliczności, które spowodowały wykonywanie przez nią pracy. Wskazuje na to treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji; uzasadnienie to ze względu na swoją lakoniczność co do przyczyn, które spowodowały, że odmówiono wiary twierdzeniom skarżącej, że świadczyła pracę przymusową, nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić trzeba, że skoro skarżąca wskazywała na istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie świadczenia, organ prowadzący postępowanie powinien był rozważyć, czy stan faktyczny jest dostatecznie jasny dla rozstrzygnięcia sprawy. W razie wątpliwości powinien był podjąć dodatkowe czynności w postępowaniu dowodowym, ukierunkowane na ustalenia, czy powołane przez skarżącą okoliczności rzeczywiście miały miejsce. Dopiero w warunkach tak przeprowadzonego postępowania dowodowego możliwym było przystąpienie do dokonania ustaleń faktycznych, które były konieczne z punktu widzenia zastosowania art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach pieniężnych. W rozpoznawanej sprawie koniecznym było ustalenie, czy skarżąca – jako małoletnia – objęta była obowiązkiem pracy. W tej mierze trzeba – opierając się na uzasadnieniu uchwały 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. OPS 5/98 – odnotować, że początkowo, na podstawie dekretu Kanclerza Rzeszy z dnia 12 października 1939 r., dotyczącego administrowania okupowanymi obszarami Polski, wydane zostały rozporządzenia Generalnego Gubernatora: z dnia 26 października 1939 r., wprowadzające natychmiast wykonalny obowiązek pracy dla wszystkich mieszkańców GG, i z dnia 14 grudnia 1939 r., upoważniające gubernatorów dystryktów do zarządzenia obowiązku pracy młodocianych w wieku 14-18 lat. Jednakże już 31 października 1939 r. zostało wydane I rozporządzenie wykonawcze Rządu GG - Wydziału Pracy do rozporządzenia Generalnego Gubernatora z dnia 26 października 1939 r., stanowiące, że obowiązany do pracy jest każdy, kto jest do niej zdolny, z zaznaczeniem, że osoby nie w pełni zdolne do pracy mogą być "wykorzystywane zgodnie ze swoimi możliwościami". Oznaczało to powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców GG bez względu na wiek i stan zdrowia. Zgodnie z tym rozporządzeniem przymus pracy był realizowany pod sankcją kary więzienia bądź grzywny w nieograniczonej wysokości. Wydłużono też czas pracy, określony teoretycznie na 10 godzin na dobę, ale z możliwością przedłużenia "przy istotnych potrzebach", łącznie z możliwością zatrudnienia w niedziele i święta (rozporządzenie Generalnego Gubernatora z dnia 13 czerwca 1940 r.). Niezbędne było następnie ustalenie czy wysiedlenie skarżącej wraz z całą rodziną połączone było z zakazem opuszczania miejsca pracy przymusowej (swobodzie tej przeczy – jak się wydaje – tragiczna śmierć matki skarżącej), jakie były nowe warunki egzystencji i bytowania w miejscu deportacji: gdzie spała, jak wyglądał dzień skarżącej, jak się odżywiała, ile godzin dziennie pracowała, jakie czynności wykonywała itp. W podanym wyżej zakresie postępowanie administracyjne nie zostało przeprowadzone, pomimo, że miał on istotne znaczenie dla oceny charakteru stosowanych represji. Należy w tym miejscu odnotować, że prawomocnym wyrokiem z dnia 16 listopada 2011 r. (sygn. akt II SA/Sz 973/11) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi T. K., siostry skarżącej, która wspólnie ze skarżącą była przymusowo wywieziona z miejscowości N., uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2011 r. (nr [...]). Podobnie jak w rozpoznanej już sprawie dotyczącej siostry skarżącej stwierdzić trzeba, że odmawiając prawa do świadczenia pieniężnego, organ nie odniósł się przy ocenie charakteru represji do tragicznych przeżyć skarżącej, jej wieku, pracy i warunków przebywania w nowym miejscu zamieszkania, wywiezienia do pracy przymusowej ojca i śmierci matki. Wiek skarżącej, która była wtedy dzieckiem i miała zaledwie kilka lat, miał także zasadnicze znaczenie w sprawie. Inaczej bowiem należy ocenić, przymusową zmianę dotychczasowego miejsca pobytu, a zwłaszcza "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, w odniesieniu do dziecka, a inaczej w stosunku do osoby dorosłej. Reasumując; Wojewódzki Sąd Administracyjny, w następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), stwierdził, że w toku prowadzonego postępowania nie wyjaśniono istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, co spowodowało konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] 2011 r. o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu represji. W przedmiotowej sprawie nie wyjaśniono, czy w przypadku skarżącej miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych. Dlatego, w niniejszej sprawie, dla prawidłowego rozstrzygnięcia niezbędne będzie poczynienie dodatkowych ustaleń w powyżej określonym zakresie i wyjaśnienie wszelkich okoliczności dotyczących warunków i rodzaju świadczonej przez skarżącą pracy. W tym stanie sprawy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w pkt II sentencji wyroku zapadło na podstawie art.152 podanej wyżej ustawy.