IV SA/Wr 81/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym Przewodniczący : Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński (spr.) Sędziowie : Sędzia NSA Henryk Ożóg Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków Protokolant : Dorota Hurman po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 20 września 2011 r. sprawy ze skargi F. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wraz ze składkami na ubezpieczenia społeczne I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu A. P. – F. kwotę 295,20 ( słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym 23% VAT od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym. Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia[...], nr [...], po rozpatrzeniu odwołania F. M. od, wydanej z upoważnienia Prezydenta W., decyzji Starszego Administratora ds. świadczeń rodzinnych i alimentacyjnych w Dziale Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia [...] (Nr[...]), odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad teściową, wnioskowanego na K. M. oraz odmawiającej składki na ubezpieczenie społeczne, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymano w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach uzasadnienia tego rozstrzygnięcia podano, że wnioskiem z dnia 25 czerwca 2010r. F. M. zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad teściową- K. M. Wskazaną na wstępie decyzją organ pierwszej instancji odmówił Wnioskodawczym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad K. M. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że żaden z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie nakłada obowiązku alimentacyjnego na synową w stosunku do teściowej. Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzono, że na F. M. nie spoczywa obowiązek alimentacyjny względem K. M. i w związku z tym w rozpatrywanej sprawie nie zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia. W odwołaniu od powyższej decyzji F. M. podniosła, że zrezygnowała z podjęcia pracy zarobkowej z powodu niepełnosprawności teściowej i w związku z tym nie miała możliwości "wypracowania prawa do emerytury". Odwołująca się stwierdziła, że wśród członków rodziny tylko ona mogła udzielić wsparcia K. M. Strona wskazała, że aktualnie nie może podjąć pracy, "skoro wiele lat temu nie miała sumienia zostawić teściowej samej na dłuższy czas, choć była w zdecydowanie lepszej formie, to tym bardziej teraz". Odwołująca się opisała złą sytuację finansową rodziny oraz problemy ze zdrowiem jej męża oraz teściowej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. zważyło, co następuje. Warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych i opiekuńczych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.). Stosownie do art. 17 ust. 1 powołanej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powołanego powyżej przepisu wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka oraz osobom na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności. Kolegium wyjaśniło, że obowiązek alimentacyjny to pojęcie prawne regulowane przepisami Działu III ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zwanej dalej K.r.o. Stosownie do przepisu art. 128 K. r. o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 617 § 1 zd. pierwsze i § 2 K.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną, do której należą rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd. oraz linię zstępną, do której należą dzieci, wnuki, prawnuki itd. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w przypadku wystąpienia okoliczności wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy. Przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy są przesłankami kumulatywnymi, co oznacza, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od łącznego ich wystąpienia. Niespełnienie którejkolwiek z nich, bez względu na zaistnienie pozostałych, skutkuje brakiem uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpatrywanej sprawie, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, Odwołująca się jest synową K. M., a zatem nie należy do kręgu osób, na których stosownie do art. 128 K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż nie jest jej krewną w linii prostej. Należy wskazać, że stosunek łączący F. M. z jej teściową jest stosunkiem powinowactwa. Zgodnie bowiem z art. 618 § 1 K.r.o. z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Powstały stosunek powinowactwa oznacza wprawdzie przynależność do rodziny poprzez współmałżonka, ale brak jest powiązań z daną osobą więzami krwi. Wobec powyższego, należy stwierdzić, że Odwołująca się nie jest krewną K. M. w linii prostej, a tym samym nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W konsekwencji Odwołująca się nie jest uprawniona do uzyskania wnioskowanego świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad teściową. Jak wywiedziono już wyżej, istnienie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest jedną z koniecznych przesłanek warunkujących przyznanie tego świadczenia. W świetle powyższych ustaleń, nie jest jednocześnie konieczne rozpatrywanie, czy Odwołująca się spełnia drugi z wymaganych warunków przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Należy również zauważyć, że przyznawanie prawa do świadczeń rodzinnych nie zależy od uznania organu administrującego, lecz uzależnione jest od stwierdzenia warunków określonych przepisami ustawy. Zarówno organ pierwszej instancji, jak i Kolegium muszą działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 kpa). Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie przewidują możliwości uznaniowego ustalania kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, dlatego Kolegium nie mogło uwzględnić odwołania F. M. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu F. M. podniosła, że prawie od trzydziestu lat opiekuje się teściową. Z upływem czasu teściowa stała się osobą całkowicie niewidomą, a ponadto doszło u niej do poważnego upośledzenia słuchu. Wskazała na problemy finansowe rodziny. Podniosła, że w sytuacji, gdy syn osoby wymagającej opieki musi zarobić na utrzymanie rodziny, to na synową "życie nakłada obowiązek troszczenia się o teściową". W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu wniosło o jej oddalenie, powtarzając swoją wcześniejszą argumentację. W piśmie procesowym pełnomocnika strony skarżącej z dnia 19 września 2011r. podniesiono, że prokonstytucyjna wykładnia przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pozwala na uwzględnienie wniosku skarżącej. Przedmiotowy przepis był dwukrotnie poddany kontroli Trybunału Konstytucyjnego, a orzeczenia Trybunału nie wykluczają prawa osób, będących w sytuacji jak skarżąca do pobierania analizowanego świadczenia. Wskazała na orzeczenia sądów administracyjnych, które przy wyrokowaniu taką właśnie wykładnię uwzględniają. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, a więc polega na weryfikacji decyzji organu administracji publicznej z punktu widzenia obowiązującego prawa materialnego i procesowego. Rola sądu ogranicza się do zbadania, czy właściwe organy administracji przeprowadziły postępowanie zgodnie z prawem je regulującym oraz, czy prawidłowo zastosowały prawo materialne będące źródłem przyznania lub odmowy przyznania świadczenia. Przesłanki przyznania, wysokość oraz zasady wypłacania świadczenia pielęgnacyjnego określa art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W ust. 1 stanowi on, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przesłanek podmiotowych dotyczy też art. 17 ust. la ustawy, który stanowi, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Z przedstawionych przepisów wynika, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny jest pojęciem prawnym, uregulowanym w Dziale III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Stosownie do art. 128 K.r.o. polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Zgodnie z art. 61 § 1 K.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.). W niniejszej sprawie bezsporne jest, że skarżąca jest synową K. M., a zatem nie należy do osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż nie jest krewną w linii prostej. Stosunek łączący żonę syna z jego matką to stosunek powinowactwa (art. 618 § 1 K.r.o). Oznacza on wprawdzie przynależność do rodziny małżonka, nie jest jednak oparty o więzy krwi. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, organy orzekające w niniejszej sprawie dokonały właściwej wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy. W konsekwencji prawidłowo uznały, że skarżąca nie jest uprawniona, do uzyskania dochodzonego świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad teściową. Jak wywiedziono już wyżej, istnienie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest przesłanką konieczną warunkującą przyznanie tego świadczenia. Oznacza to, że niespełnienie tej przesłanki wyklucza możliwość jego przyznania. Dodać również należy, że art. 17 ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych dodany przez art. 13 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz.U. z 2009r., nr 217, poz. 1706), wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2010 r. W przepisie tym ustawodawca doprecyzował krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z ust. 1 a świadczenie to przysługuje przede wszystkim osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Z kolei dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych, albo osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku. Ostania nowelizacja przepisów ustawy, odnosząca się do świadczenia pielęgnacyjnego utrzymała zatem zasadę, że do świadczenia tego uprawnieni są krewni osoby wymagającej opieki i to z najbliższego kręgu, natomiast dalsi krewni tylko w warunkach precyzyjnie określonych w ustawie. Powinowatym ustawodawca prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie przyznał. W związku z tym należy odnieść się do wywodu pełnomocnika skarżącej na temat konieczności zastosowania przez sąd prokonstytucyjny wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która mogła by doprowadzić do innego rozstrzygnięcia. Wykładnia "prokonstytucyjna" (uzgadniająca z Konstytucją) to taka, która jest prowadzona z poszanowaniem (uwzględnieniem) wskazań płynących z regulacji zawartych w Konstytucji RP. Sąd w niniejszym składzie podziela stanowisko deklarujące dopuszczalność wykładni prokonstytucyjnej tylko w ramach możliwego językowego znaczenia przepisu (por. T. Spyra, Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granice wykładni, Zakamycze 2006/el). Sąd, w ramach przyznanych mu kompetencji nie może dopisywać odpowiednich rozwiązań do obowiązujących aktów prawnych nie może rozszerzać ich kontekstu językowego – nie jest władny zastępować ustawodawcy. W tej sytuacji uznać należało, że zarówno zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego jak i poprzedzająca ją decyzja I instancji, są zgodne z obowiązującym prawem. Słusznie zauważyło Kolegium, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego nakładają na organ obowiązek wydania decyzji o charakterze związanym, co oznacza, że przyznanie świadczenia może nastąpić wyłącznie po spełnieniu przesłanek wynikających z przepisów prawa (art. 17 ust. 1 i ust. 1a). Argumenty podnoszone przez skarżącą, niewątpliwie istotne z punktu widzenia sytuacji życiowej i materialnej jej rodziny (brak zatrudnienia, trudna sytuacja finansowa, trudności związane ze sprawowaniem opieki nad osobą obłożnie chorą) nie mogły zostać uwzględnione przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy, albowiem dotyczyły one sfery pozaprawnej. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.