IV SA/Wr 91/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Masternak-Kubiak, Sędzia WSA Lidia Serwiniowska (spr.), Protokolant Anna Rudzińska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 26 czerwca 2009 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej we Wrocławiu Marii Walkiewicz sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art. 2 pkt 4, 5, 17 oraz art. 9 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 192, poz. 1378 ze zm.) w związku z art. 3 pkt 1a, 2 i 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania A. N. od decyzji Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. Nr [...] z dnia [...] w sprawie odmowy przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego P. N. na okres od dnia 1 października 2008 r. do dnia 30 września 2009 r. utrzymało kwestionowaną decyzję organu I instancji w mocy. Jak wskazał w uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy, przyczyną odmowy przez organ pierwszoinstancyjny przyznania wnioskowanego świadczenia, było przekroczenie kryterium dochodowego, gdyż dochód rodziny odwołującej się, w przeliczeniu na osobę, w roku 2007 wyniósł 741,24 zł (kryterium dochodowe 725 zł). Odwołując się od tej decyzji strona podniosła, że w roku 2007 otrzymywała dodatkowe wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych, które utraciła w roku 2008. W ocenie A.N. utrata tego wynagrodzenia jest dochodem utraconym w rozumieniu art. 2 pkt 17 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kolegium podało, że strona w dniu 27 października 2008 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna P.N. Do wniosku dołączyła zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Ś. o bezskuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych, zgodnie z którym egzekucja świadczeń alimentacyjnych należnych od zobowiązanego D. K. (poprzednio I.) na rzecz P. N. była bezskuteczna. Ponadto, strona przedłożyła zaświadczenie z dnia 27 października 2008 r., wydane przez pracodawcę – W. Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Spółka z o.o. w W., z którego wynika, iż począwszy od dnia 1 stycznia 2008 r. nie była zatrudniana w wymiarze ponadnormatywnym i że na jej stanowisku w roku 2008 nie przewidywane są godziny nadliczbowe. W aktach sprawy znajduje się również zaświadczenie z dnia 23 października 2008 r. W. Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Spółka z o.o. w W., iż strona w 2008 r. utraciła dochody za godziny nadliczbowe, które miesięcznie, w roku 2007, wynosiły 222,73 zł. Z przeprowadzonego przez organ pierwszej instancji postępowania dowodowego wynika, że strona wraz z synem P.N. prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe. Syn uczęszcza do Zespołu Szkół Mechanicznych w Ś. Dochód strony za rok 2007, ustalony na podstawie zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ś. z dnia 25 sierpnia 2008r., wyniósł 24.359,28 zł brutto. Według oświadczenia z dnia 22 października 2008 r. strona, w roku 2007, otrzymała alimenty w kwocie 559,52 zł. W oparciu o powyższe organ pierwszej instancji przyjął, że miesięczny dochód rodziny w roku 2007 wynosił 1.482,47 zł, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie 741,24 zł miesięcznie. Jak dalej podało Kolegium, podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowi ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przyznawanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zależy od uznania organu administracji i jest możliwe jedynie po spełnieniu warunków określonych w tej ustawie. Jej art. 2 stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o: - bezskuteczności egzekucji - oznacza to egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (...); - dłużniku alimentacyjnym - oznacza to osobę zobowiązaną do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna; - dochodzie - oznacza to dochód, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych; - dochodzie rodziny - oznacza to dochód rodziny, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 9 ust. 1 wyżej powołanej ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku, gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. W myśl ust. 2 tego przepisu świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. Na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednakże nie wyższej niż 500 zł. Ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego (art. 15 ust.1). Z kolei, art. 9 ust. 3 tej ustawy stanowi, iż w przypadku utraty dochodu prawo do świadczenia z funduszu ustala się na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego na podstawie dochodu rodziny pomniejszonego o utracony dochód. W art. 3 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca zawarł wyjaśnienie pojęcia "dochód w rodzinie" stanowiąc, że oznacza on przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Po myśli art. 3 pkt 1 lit. a powołanej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych ilekroć jest w niej mowa o dochodzie oznacza to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób: przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach ogólnych na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych .pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezliczone do kosztów uzyskania W art. 2 pkt 17 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów natomiast zdefiniowano pojęcie utraty dochodu. Stosownie do tego przepisu "utrata dochodu" oznacza utratę dochodu spowodowaną: a) uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego, b) utratą prawa do zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych, c) utrata zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, d) utratą zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, a także emerytury lub renty, renty rodzinnej lub renty socjalnej, z wyjątkiem renty przyznanej rolnikowi w związku z przekazaniem lub dzierżawą gospodarstwa rolnego, e) wyrejestrowaniem pozarolniczej działalności gospodarczej. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego ustawodawca, wprowadzając definicję dochodu utraconego, ograniczył zakres pojęcia utraty dochodu wskazując enumeratywnie tytuły jego uzyskania. Zdaniem organu II instancji, pojęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy rozumieć w znaczeniu określonym w treści art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a mianowicie jako wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Mając powyższe na względzie organ decyzyjny stwierdził zatem, iż wynagrodzenie za godziny nadliczbowe nie może być uznane za dochód utracony. Tak więc, organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił dochód w niniejszej sprawie. W skardze na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu A. N. wniosła o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Skarżąca podniosła, że w wyniku reorganizacji z zakładzie pracy została przeniesiona na inne stanowisko pracy i w związku z tą zmianą nie może już świadczyć pracy w godzinach nadliczbowych. To z kolei, oznacza dla niej definitywną utratę dochodu z tego źródła. Zatem, jej realne dochody uległy obniżeniu. Utrata zaś zatrudnienia w godzinach nadliczbowych stanowi utratę dochodu i okoliczność ta winna być uwzględniona przy ustalaniu dochodu dla potrzeb przyznania świadczenia. Jak twierdzi skarżąca, u wielu pracodawców jest tak, że pracę w godzinach nadliczbowych pracownicy wykonują w ramach oddzielnych umów cywilnoprawnych, głównie w ramach umowy zlecenia lub umowy o dzieło. Gdyby skarżąca wykonywała dodatkową pracę w ramach umowy zlecenia, należałyby przyjąć, że brak możliwości wykonywania takiej pracy w roku 2008 jest utratą innej pracy zarobkowej. Nadto, skarżąca wskazała, że do przekroczenia kryterium dochodowego w roku 2007 doszło z uwagi na to, iż otrzymała wówczas alimenty w kwocie 559,52 zł. Niemniej, zdaniem skarżącej, tak niskiej kwoty alimentów nie można traktować jako dochód rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Najistotniejszą bowiem kwestię w tej sprawie organy administracyjne rozstrzygnęły prawidłowo. Nie budzi wątpliwości, iż w 2007r. – w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy na jaki skarżąca starała się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego, uzyskała ona dochód przekraczający kryterium dochodowe pozwalające takie świadczenie przyznać. Wprawdzie w skardze skarżąca podniosła, iż niezasadnie wliczono jej do dochodu kwotę alimentów, tym bardziej, że były to alimenty w części wyegzekwowane, jednakże w świetle art. 3 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) nie powinno budzić wątpliwości, że alimenty wchodzą w skład dochodu przy czym nie sposób byłoby przyjąć, że jeśli tego rodzaju świadczenia są jedynie w części wyegzekwowane to nie powinny być wliczone w poczet dochodu. Inna jednakże kwestia stanowi przedmiot rozważań i skarżącej i organów administracyjnych: istota dochodu utraconego w świetle tego, iż w 2008r. skarżąca została przeniesiona w tym samym zakładzie pracy, na inne stanowisko, na którym nie świadczyła już pracy w godzinach nadliczbowych. Spór skarżącej z organami administracyjnymi w tym względzie, należy od razu rozstrzygnąć przyjmując, że praca w godzinach ponadwymiarowych nie jest ani dodatkowym zatrudnieniem ani też inną pracą zarobkową w rozumieniu art. 15 a ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 192 poz. 1378 ze zm.). Brzmienie tego przepisu nie zmieniło się istotnie w porównaniu z przepisem art. 3 pkt 22 ustawy o Świadczeniach rodzinnych (definicję przyjęto w ustawie - o pomocy osobom uprawnionym do alimentów rozszerza jedynie sytuacje prawne zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej o kontrakt menadżerski). W doktrynie przez pracę w godzinach nadliczbowych rozumie się pracę przekraczającą wynikający z obowiązującego pracownika rozkładu czasu pracy dobowy wymiar czasu pracy bez względu na jego wysokość. (...). Wykonywanie pracy w godzinach nadliczbowych jest obowiązkiem pracownika. Obowiązek ten wynika z art. 100 § 1 kp – obowiązek wykonywania poleceń – oraz z art. 100 § 2 pkt 4 kp – obowiązek dbałości o dobro zakładu pracy. Podstawą pracy pracownika w godzinach nadliczbowych jest polecenie pracodawcy (...). Generalnie jednak należy stwierdzić, że przyczyna pracy w godzinach nadliczbowych nie może leżeć po stronie pracownika, a po stronie pracodawcy lub np.: siły wyższej. (...) Ze względu na prawo pracownika do wypoczynku, praca w godzinach nadliczbowych traktowana jest w przepisach prawa pracy jako wykonywana nieregularnie, ale wyjątkowo. Stąd Kodeks pracy w art. 151 § 1 określa sytuację, kiedy praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna. Zgodnie z tym przepisem praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna w razie: 1) konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii, 2) szczególnych potrzeb pracodawcy. (...). W konsekwencji można przyjąć, iż szczególne potrzeby pracodawcy to takie potrzeby, które wykraczają poza normalne potrzeby i nie mogą być zrealizowane w inny sposób (np.: poprzez zatrudnienie dodatkowych pracowników), jak poprzez wykonywanie pracy przez już zatrudnionych pracowników, w godzinach nadliczbowych. (...). Za pracę w godzinach nadliczbowych pracownikowi należy się określona rekompensata. Może ona przybrać formę dnia lub czasu wolnego albo formę dodatkowego do normalnego wynagrodzenia (art. 1511 kp). (...). (Z. Masternak w: Prawo pracy. Zarys wykładu, Warszawa 2005, s. 231-232). Przytoczona wypowiedź doktryny wystarczająco zaświadcza, iż osoba, która przestaje wykonywać swoje obowiązki pracownicze w godzinach nadliczbowych ani nie traci zatrudnienia ani też godzin nadliczbowych nie można traktować jako innej pracy zarobkowej. Można zgodzić się z tym, że faktycznie w określonym odcinku czasowym pracownik traci jakąś część źródeł dochodu ale utratę dochodu należy tutaj rozumieć jako kategorię prawną wprost zdefiniowaną w ustawie. Przez utratę dochodu bowiem rozumie się utratę dochodu spowodowaną: a) uzyskaniem prawa do urlopu wypoczynkowego, b) utratą prawa do zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych, c) utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, d) utratą zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, a także emerytury lub renty, renty rodzinnej lub renty socjalnej, z wyjątkiem renty przyznanej rolnikowi w związku z przekazaniem lub dzierżawą gospodarstwa rolnego, e) wyrejestrowaniem pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 2 pkt 17 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów). Jedynie w tych sytuacjach, można przyjąć, iż dochód jest istotnie dochodem utraconym. Przepis, który definiuje pojęcie dochodu utraconego został przy tym na tyle jasno sformułowany, że nie wymaga interpretacji, zwłaszcza tak przeprowadzonej jak to uczyniła skarżąca w skardze. Reasumując, można więc stwierdzić, iż utrata dochodu będzie utratą podstawy wykonywania pracy w ramach stosunku pracowniczego (np. mianowanie) lub niepracowniczego (umowa cywilna) a nie pozbawienie doraźnej możliwości wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych. Przedstawione względy przemawiają także przeciwko stanowisku zajętemu w sprawie przez prokuratora, który wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji wobec błędnej wykładni art. 2 pkt 17 powołanej ustawy, gdyż pod pojęciem utraty zatrudnienia należy rozumieć również wypowiedzenie warunków pracy i płacy w rozumieniu art. 42 kp w przypadku, gdy w konsekwencji zmniejsza się wysokość wynagrodzenia. Prokurator przy tym zarzucił niewyjaśnienie, w oparciu o umowę o pracę, czy i jakie składniki wynagrodzenia strony zostały zmienione i na jakiej podstawie. Tymczasem z akt sprawy administracyjnej jednakże w żaden sposób nie wynika by skarżącej w 2008r. wypowiedziano warunki pracy i płacy. Skarżąca do wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dołączyła zaświadczenia, z których wynika, że jest zatrudniona w W. Przedsiębiorstwie Wodociągów i Kanalizacji na czas nieokreślony od dnia 10 kwietnia 2006r. na stanowisku referenta. Od dnia 1 stycznia 2008r. skarżąca została przeniesiona z Wydziału Centrum Obsługi Klienta do Wydziału Wodociągów na stanowisko referenta d/s technicznych. Nie była zatrudniona w wymiarze ponadnormatywnym czasu pracy – na tym stanowisku nie są przewidywane godziny nadliczbowe. Niezależnie od tego ani w odwołaniu od decyzji I instancji ani w skardze do Sądu skarżąca nie podnosiła, iż przeniesienie jej z jednego wydziału do drugiego wydziału w tym samym zakładzie wiązało się z wypowiedzeniem warunków pracy i płacy. Postawienie zatem organom orzekającym w sprawie zarzutu, iż naruszyły zasadę wyrażoną w art. 7 kpa rozwiniętą w art. 77 § 1 kpa byłoby bezpodstawne. Z tych względów skargę jako nieusprawiedliwioną należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).